Það er nöturleg staðreynd að á Íslandi er matur ekki lengur bara næring heldur orðinn einm helsti drifkraftur kerfisbundins okurs sem bitnar harðast á almenningi. Á meðan íslensk heimili reyna að ná endum saman í fordæmalausri verðbólgu sýna tölur úr kauphöllinni að neyð annarra er sannkallað góðæri fyrir suma. Það er kominn tími til að rjúfa þögnina um það hvernig matvörukeðjur, lífeyrissjóðir og sofandi eftirlitsaðilar viðhalda ástandi sem á sér enga hliðstæðu í nálægum löndum.

Hagnaður í skjóli verðbólgu
Á síðastliðnu ári hækkaði verð á mat og drykkjarvörum um 5,8%, sem er talsvert umfram almenna verðlagsþróun. Á sama tíma og almenningur er beðinn um að sýna „ábyrgð“ og halda aftur af launakröfum, blómstra stóru matvörukeðjurnar sem aldrei fyrr. Á meðan úrvalsvísitala kauphallarinnar (OMXI15) lækkaði um 1%, hækkaði gengi Haga um 23% og Festa um 19%.

Þetta eru ekki tilviljanir. Hagar hækkuðu afkomuspá sína um 600 milljónir króna nú í janúar og stefna í 18 milljarða króna hagnað á árinu. Framlegð fyrirtækisins jókst um rúm 24% á fyrstu níu mánuðum ársins. Þegar fyrirtæki auka hagnað sinn og framlegð svona gríðarlega á sama tíma og fólk stendur ráðþrota fyrir framan kæliborðin, þá er ekki um „innflutta verðbólgu“ að ræða. Þetta er hrein og klár græðgisverðbólga…………………..

Í hjarta Suðurnesja liggur Ásbrú, svæði sem á sér enga hliðstæðu á Íslandi. Frá því að bandaríski herinn yfirgaf svæðið árið 2006 hefur þessi fyrrum herstöð verið vettvangur mikilla tækifæra en jafnframt vettvangur einhverra dýpstu hagsmunaátaka sem um getur milli ríkis og sveitarfélags. Þegar horft er á tölurnar og raunveruleikann á bak við glansmyndir skipulagsáætlana, blasir við óþægileg spurning: Er ríkisvaldið að misnota aðstöðu sína á kostnað íbúa Reykjanesbæjar?

Forsendubrestur í tvo áratugi
Deilurnar um Ásbrú eru ekki nýjar af nálinni. Strax árið 2010 lýsti bæjarráð Reykjanesbæjar yfir „forsendubresti“ vegna þess að ríkið innheimti þá þegar milljarða í tekjur af svæðinu á meðan bærinn stóð eftir með hundruð milljóna króna halla af rekstri þess.

Síðan þá hefur lítið breyst í grunninn. Ríkissjóður, í gegnum þróunarfélagið Kadeco, situr sem stærsti landeigandinn og innheimtir lóðaleigu og söluandvirði byggingarréttar. Á sama tíma hvílir öll þjónustuskylda — skólar, leikskólar, félagsþjónusta og íþróttamannvirki — að fullu á herðum Reykjanesbæjar.

Staða málaflokks barna og ungmenna sem glíma við flókinn og fjölþættan vanda er komin á alvarlegt neyðarstig. Þrátt fyrir ítrekaðar aðvaranir ýmissa, þar á meðal umboðsmanns barna hefur vandi um 130 barna, sem þarfnast sérhæfðustu þjónustu landsins, fengið að magnast vegna kerfislægs ósamræmis og skorts á pólitískum vilja.

Afleiðingin er sú að foreldrar standa eftir bugaðir og börnin falla í djúpa gjá á milli heilbrigðis-, barnaverndar- og félagsþjónustu. Þetta ástand er ekki tilviljun, heldur bein afleiðing áralangrar vanrækslu sem krefst tafarlausra aðgerða.

Í kringum árið 2012 varð áberandi og óútskýrð breyting á andlegri líðan ungmenna á Vesturlöndum. Á meðan almenn vellíðan hrundi, ruku tölur yfir kvíða, þunglyndi og sjálfsskaða upp á við. Þetta var ekki bundið við eitt land eða eina stétt; þetta var hnattrænn faraldur vanlíðunar.

Svarið liggur í vösum okkar. Á þessum árum færðist æska barna okkar úr raunheimum yfir í stafræna heima. Við fórum úr „leikvallaæsku“ yfir í „símaæsku“. Nú, rúmum áratug síðar, stöndum við frammi fyrir óhrekjanlegum gögnum. Niðurstaðan er skýr: Börn eru ekki tilbúin fyrir þann félagslega þrýsting og þau dópamínstýrðu reiknirit sem samfélagsmiðlar bjóða upp á. Það er kominn tími til að við drögum línu í sandinn, bönnum síma í grunnskólum og setjum lögboðið 16 ára aldurstakmark á samfélagsmiðla……..

Hnignandi árangur kallar á kerfisbreytingar
Á undanförnum árum hafa niðurstöður íslenskra nemenda í PISA-könnuninni vakið verulegar áhyggjur meðal menntafólks, stjórnvalda og almennings. Könnunin mælir hæfni 15 ára nemenda í lesskilningi, stærðfræðilæsi og læsi á náttúruvísindi. Íslenskir nemendur mælast nú undir meðaltali OECD-ríkja á öllum sviðum, og hefur frammistöðu þeirra hrakað um meira en 40 stig frá árinu 2006 til ársins 2022. Lækkunin er meiri hér en í nokkru öðru Norðurlandanna.

Sérfræðingar hafa varað við því að slík þróun geti haft alvarlegar langtímaafleiðingar fyrir samfélagið, meðal annars í formi minnkandi framleiðni og veikari lýðræðisþátttöku. Ljóst er að við þurfum að bregðast við með markvissum hætti – og lykilatriði í þeirri viðspyrnu er að efla menntun kennara.

Samfélagsgerðin á Íslandi hefur tekið stakkaskiptum á undanförnum árum. Fjölbreytileiki íslenskra grunnskóla hefur aukist hratt og veruleikinn í skólastofum landsins er annar en hann var fyrir aðeins áratug. Sífellt fleiri börn af erlendum uppruna setjast að hér á landi; sum leita skjóls undan stríði og ofsóknum, önnur flytja hingað með fjölskyldum sínum vegna atvinnutækifæra eða náms. Þessi breytti veruleiki er fagnaðarefni sem auðgar samfélag okkar en hann kallar jafnframt á skýr viðbrögð, faglega nálgun og raunhæf úrræði af hálfu skólakerfisins. Eitt mikilvægasta verkfærið sem við höfum til að mæta þessum áskorunum eru vel skipulagðar móttökudeildir.

Fyrsti kvennafrídagurinn á Íslandi var haldinn þann 24. október árið 1975. Eins og kunugt er lögðu konur niður störf þennan dag til að sýna fram á mikilvægi vinnuframlags síns í samfélaginu, bæði á vinnumarkaði og innan heimilisins. Um 90% kvenna á Íslandi tóku þátt í þessum aðgerðum, sem undirstrikaði mátt þeirra og áhrif í íslensku samfélagi.

Þessi merki atburður hefur leitað á mig og ég hef verið mjög hugsi síðustu misseri yfir stöðu kvenna á vinnumarkaði og þeirri virðingu sem þær njóta fyrir störf sín í dag. Það er sláandi að enn skuli staðan vera sú, rúmum fimm áratugum eftir kvennafrídaginn, að konur njóti ekki verðleika sinna í þeim störfum sem þær sinna í samfélaginu.

Nýleg gögn úr rannsóknum á högum og líðan barna í Reykjanesbæ draga upp margslungna mynd af aðstæðum þeirra. Þau sýna samspil sterks félagslegs stuðnings og alvarlegra áskorana, sérstaklega þegar kemur að geðheilsu og áhættuhegðun. Þessi niðurstaða kallar á markvissar aðgerðir – til að tryggja að öll börn í bænum fái jöfn tækifæri til að þroskast og dafna, óháð uppruna eða félagslegri stöðu.

Þann 20. nóvember síðastliðinn var alþjóðlegur mannréttindadagur barna. Þetta er dagur sem gjarnan er nýttur til að fagna því að Ísland hafi lögfest Barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna og til að minna á að Ísland sé eitt besta land í heimi til að búa í. En fyrir þúsundir barna sem búa við skort, ofbeldi og kerfisbundið aðgerðaleysi eru yfirlýsingar sem þessar aðeins holur hljómur. Þessi börn eru skugginn í glansmyndinni.

Þrátt fyrir að Ísland teljist eitt ríkasta samfélag heims er veruleiki fjölda barna allt annar. Þau upplifa daglega að brotið sé á grundvallarréttindum þeirra. Það er ekki nóg að stjórnvöld setji lög á blað því ef þeim er ekki fylgt eftir með markvissum aðgerðum og fjármagni þá líða börnin okkar fyrir það. Krafa dagsins er sú að stjórnvöld hætti að líta undan og horfi í eigin barm þegar kemur að velferð barna.

Greinin var skrifuð í september 2025 og birtist nú hér (10. janúar 2026)
Nálgast má grein Sigurðar Kára hér: Facebook‍ ‍

Sigurður Kári Kristjánsson birti grein í Morgunblaðinu þann 6. ágúst 2025 þar sem hann færir rök gegn því að Ísland íhugi aðild að Evrópusambandinu (ESB). Málflutningur hans byggir á sögulegum samanburði við tímann eftir hrun, þeirri staðreynd að Ísland hafi náð vopnum sínum án aðildar og að lífskjör hér séu þegar með þeim bestu. Þegar rýnt er í þessi rök kemur í ljós að þau hvíla á þröngri og að hluta til rangri sýn á stöðu landsins. Það er brýnt að leiðrétta þetta sjónarhorn og benda á hvers vegna ESB-aðild er rökréttasta framtíðarleiðin.

Sögulegur samanburður er ekki framtíðarstefna
Meginrök Sigurðar Kára eru að Ísland hafi náð sér vel á strik eftir bankahrunið 2008 án þess að ganga í ESB. Þótt efnahagslífið hafi vissulega rétt úr kútnum, er villandi að nota þá niðurstöðu sem rök fyrir framtíðarstefnu. Hagkerfi Íslands hefur einkennst af krónutengdum sveiflum – ofhitnun, gengisfellingum og háum vöxtum. Þetta er ekki merki um stöðugleika heldur síendurtekið mynstur sem setur heimili og fyrirtæki í varnarstöðu. Að Ísland hafi „lifað af“ hrunið sannaði ekki styrk krónunnar, heldur þvert á móti: hún er brothættur gjaldmiðill sem gerir hagkerfið berskjaldað fyrir áföllum.

Vorið 2021, þegar ég var á mínu fyrsta ári sem skólastjóri Háaleitisskóla á Ásbrú, varð mér ljóst að félagsmiðstöðvarstarfið í Reykjanesbæ þyrfti að einhverju leiti endurskoðunar við. Samkvæmt niðurstöðum rannsóknar fyrirtækisins Rannsóknar og Greiningar haustið 2020 kom m.a. í ljós að þátttaka barna og ungmenna í Ásbrúarhverfi í starfi Fjörheima, sem er miðlæg félagsmiðstöð í bænum, var töluvert minni en þátttaka barna og ungmenna úr öðrum hverfum bæjarins.

Nauðsynlegt var að grípa til tafarlausra aðgerða
Það var ljóst að við það yrði ekki unað. Það yrði að virkja börnin í Ásbrúarhverfi til þátttöku í skipulögðu félagsmiðstöðvarstarfi og með því rjúfa einangrun, efla félagsfærni og bæta líðan þeirra……………….

Að búa börnum sanngjarnan heim
Í hjarta hvers samfélags liggur siðferðileg skylda til að tryggja börnum jöfn tækifæri. Ekki fæðast öll börn með sömu spil á hendi, en það er hlutverk samfélagsins að búa svo um hnútana að uppruni, efnahagur eða félagsleg staða ráði ekki för um framtíð barnsins.

Ísland telur sig vera réttlátt og þróað samfélag. En raunveruleikinn sýnir að fjöldi barna hér á landi býr við fátækt og félagslegan skort sem dregur úr tækifærum þeirra til að þroskast og dafna í gegnum nám og leik. Þessi börn eru ekki bara tölur í skýrslum – þetta eru raunveruleg börn, með drauma, þrár og vonir sem þurfa skjól og stuðning til að dafna.

Árið 2008 varð stefnan um skóla án aðgreiningar lögfest í íslensku menntakerfi. Markmið hennar eru göfug: að tryggja öllum börnum — óháð getu, fötlun eða bakgrunni — rétt til náms í sínum heimaskóla og að stuðla að jöfnum tækifærum, virðingu og félagslegri þátttöku allra. Hugmyndafræðin endurspeglar alþjóðleg mannréttindasjónarmið og leggur grunn að lýðræðislegu samfélagi þar sem margbreytileiki er dýrmætur. En sú spurning hefur sífellt hljómað hærra í umræðunni: Hefur þessi stefna í raun skilað sér í bættum námsárangri og vellíðan nemenda í íslenskum grunnskólum?

Áform stjórnvalda um að lögfesta heimild til að vista börn í brottfararstöð hafa vakið djúpar áhyggjur meðal mannréttindasamtaka. Frumvarpið, sem heimilar frelsissviptingu barna í allt að níu daga, væri fordæmalaust skref aftur á bak í íslenskum mannréttindum. Það myndi grafa undan þeirri sjálfsmynd Íslands sem mannúðlegs og réttláts samfélags.

Hugsjónin um skóla án aðgreiningar, sem lögfest var árið 2008, hvílir á þeim siðferðislega grunni að öll börn eigi jafnan rétt til náms í heimaskóla. Óháð fötlun, félagslegri stöðu eða námsörðugleikum skal virðing og þátttaka vera leiðarljósið. En þegar skyggnst er bak við tjöldin blasir við önnur og dekkri mynd. Þrátt fyrir fögur fyrirheit stendur framkvæmdin á brauðfótum og kerfið hefur brugðist. Hindranirnar eru kerfislægar og djúpstæðar; þær kalla á róttæka uppstokkun, ekki plástra á opin sár.

Íslenskt samfélag stendur á tímamótum. Fólksfjölgun síðustu ára hefur að stórum hluta verið drifin áfram af innflytjendum, og fjölbreytileikinn sem áður var jaðarfyrirbæri er í dag hluti af daglegu lífi, skólastarfi og atvinnulífi. Þessar breytingar kalla á nýja sýn. Sýn sem gerir ráð fyrir því að íslenskan sé ekki aðeins arfleifð heldur lifandi samskiptamál fjölbreyttrar þjóðar.

Meginmarkmið 3 í hvítbók stjórnvalda um málefni innflytjenda, sem lögð er fram til ársins 2038, markar umtalsverð þáttaskil í nálgun Íslands á tungumál, samfélag og inngildingu.

Á síðasta áratug hafa íslenskir grunnskólar glímt við stöðugar áskoranir og árangur nemenda í alþjóðlegum samanburði, svo sem PISA-könnunum, hefur dalað.

Þótt orsakir séu eflaust margþættar benda gögn afdráttarlaust í eina átt: Aðalnámskrá grunnskóla frá 2011/2013, sem kynnt var sem framsækin bylting í menntamálum, var í raun illa ígrunduð og vanbúin tilraun sem innleidd var með afgerandi stuðningsleysi af hálfu stjórnvalda. Afleiðingarnar eru óöryggi, aukið álag á kennara og ósamræmi milli skóla sem hefur bitnað á gæðum menntunar og námsárangri heillar kynslóðar.

Íslenskt menntakerfi stendur á krossgötum. Um árabil hefur ríkt djúpstæð togstreita milli metnaðarfullra fræðikrafna í kennaranámi og hins krefjandi veruleika sem blasir við á vettvangi. Viðamestu kerfisbreytingar síðustu tveggja áratuga, sem ætlað var að auka veg og virðingu stéttarinnar, hafa því miður snúist upp í andhverfu sína. Afleiðingin er alvarleg nýliðunarkreppa og vaxandi kennaraskortur sem grefur undan skólastarfi. Til að snúa vörn í sókn verðum við að horfast í augu við að vandinn er ekki einungis fjárhagslegur heldur kerfislægur; hann ræðst af vanhugsuðu skipulagi og gjá á milli háskólasamfélagsins og skólastofunnar.