Veikindaréttur: Horfum á heildarmyndina
22. febrúar 2026
Undanfarið hefur því verið haldið fram að opinberir starfsmenn geti „mætt í fimm daga og öðlast eins árs veikindarétt“. Slíkar fullyrðingar hljóma vel í fyrirsögn en standast illa nánari skoðun.
Veikindaréttur opinberra starfsmanna byggir m.a. á lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins og kjarasamningum. Eftir langan starfsaldur getur rétturinn numið allt að 12 mánuðum á rennandi 12 mánaða tímabili. Það þýðir að horft er aftur í tímann – dagarnir „renna út“ jafnt og þétt. Kerfið er ekki dagatalár sem endurstillist með stuttri mætingu. Fimm dagar í vinnu núllstilla ekkert.
En umræðan verður enn einfaldari þegar aðeins er horft á lengd launaréttar hjá hinu opinbera og borið saman við styttri launagreiðsluskyldu á almennum markaði. Þar gleymist lykilatriði: sjúkrasjóðir stéttarfélaga.
Á almennum vinnumarkaði er launagreiðsluskylda vinnuveitanda yfirleitt styttri en eftir það taka við greiðslur úr sjúkrasjóðum. Þeir eru fjármagnaðir með iðgjöldum atvinnurekenda og launafólks og dreifa þannig áhættunni á heila atvinnugrein. Opinberi geirinn er hins vegar í reynd sjálftryggður – hann greiðir launin beint af rekstrarfé.
Munurinn er því ekki einfaldlega „lengri réttur vs. skemmri réttur“. Hann snýst um áhættudreifingu.
• Hjá hinu opinbera ber vinnuveitandinn beina og langa ábyrgð.
• Á almennum markaði er ábyrgðinni skipt á milli vinnuveitenda í gegnum sjóði.
Spurningin sem þarf að ræða er ekki hvort kerfið sé „of rausnarlegt“, heldur hvaða líkan samfélagið kýs: sterka beina launavernd eða dreifða samtryggingu. Bæði kerfi kosta og bæði byggja á samstöðu.
Slagorð um „fimm daga“ færa okkur ekki nær málefnalegri umræðu. Ef við ætlum að ræða veikindarétt af ábyrgð þurfum við að tala um heildarmyndina – ekki brot úr henni.
