Menntun kennara og lestrarvandinn

5. janúar 2026

Hnignandi árangur kallar á kerfisbreytingar
Á undanförnum árum hafa niðurstöður íslenskra nemenda í PISA-könnuninni vakið verulegar áhyggjur meðal menntafólks, stjórnvalda og almennings. Könnunin mælir hæfni 15 ára nemenda í lesskilningi, stærðfræðilæsi og læsi á náttúruvísindi. Íslenskir nemendur mælast nú undir meðaltali OECD-ríkja á öllum sviðum, og hefur frammistöðu þeirra hrakað um meira en 40 stig frá árinu 2006 til ársins 2022. Lækkunin er meiri hér en í nokkru öðru Norðurlandanna.

Sérfræðingar hafa varað við því að slík þróun geti haft alvarlegar langtímaafleiðingar fyrir samfélagið, meðal annars í formi minnkandi framleiðni og veikari lýðræðisþátttöku. Ljóst er að við þurfum að bregðast við með markvissum hætti – og lykilatriði í þeirri viðspyrnu er að efla menntun kennara.

Lestur sem margþætt færni
Lestur er flókið og margþætt ferli sem byggist á tveimur meginstoðum: umskráningu (þ.e. tæknilegum lestri eða afkóðun) og málskilningi. Ef veikleikar eru til staðar í öðrum hvorum eða báðum þáttum hefur það bein áhrif á lesskilning.

Vísbendingar eru um að orðaforði barna hafi rýrnað á síðustu árum, sem getur leitt til vítahrings: fátæklegur orðaforði dregur úr áhuga á lestri, sem leiðir aftur til minni þjálfunar og lakari hæfni. Þótt lestrarkennsla á yngsta stigi grunnskólans hafi að einhverju leyti staðist væntingar, verður kennslan ómarkvissari eftir því sem nemendur eldast. Áherslan á mið- og unglingastigi ætti að beinast að lesskilningi og upplýsingalæsi en of oft er hún brotakennd og tilviljanakennd.

Kennaramenntun og skortur á lestrarfærni
Ein stærsta áskorunin er að kennaranámið veitir ekki öllum nemendum þá þekkingu sem nauðsynleg er til að kenna lestur. Einkum hefur verið bent á að þeir sem velja sér kjörsvið utan yngri barna kennslu komist oft í gegnum allt nám án þess að taka áfanga í lestrarfræðum.

Þessi skortur á sameiginlegri grunnþekkingu í læsi er alvarlegur – sérstaklega í ljósi þess að lesskilningur er forsenda náms í öllum námsgreinum. Samkvæmt Aðalnámskrá á læsi að vera þverfaglegt viðfangsefni, en það er ólíklegt að kennarar geti miðlað slíkri færni ef þeir hafa ekki sjálfir fengið markvissa þjálfun í aðferðum og hugtökum lestrarfræðinnar.

Tengsl fræðaheims og vettvangs
Rannsóknir hafa sýnt að margir nýútskrifaðir kennarar upplifa að námið hafi ekki undirbúið þá nægilega vel fyrir veruleikann í skólastofunni. Þótt vettvangsnám sé formlega hluti af kennaranáminu, vantar oft raunhæfa tengingu milli fræðilegrar þekkingar og hagnýtrar framkvæmdar.

Þegar nýjar lestraraðferðir eru kynntar í skólum, eins og Byrjendalæsi eða PALS, upplifa margir kennarar óöryggi og skort á stuðningi. Efnismagn námskeiða er mikið á skömmum tíma, undirbúningstími lítill og eftirfylgni ómarkviss. Þetta leiðir til þess að nýbreytni nær ekki að skjóta rótum og hefðbundnir kennsluhættir haldast óbreyttir – oft með áherslu á vinnubækur og kennarastýrt nám, í ósamræmi við kröfur um fjölbreytni og nemendamiðun.

Skortur á forystu og faglegri eftirfylgni
Við innleiðingu nýrra aðferða hefur einnig komið í ljós að stjórnendur sýna stundum litla faglega forystu. Fagleg einangrun kennara og skortur á stuðningsumhverfi innan skólanna hamla framþróun. Þá hefur markviss endurmenntun dregist saman eftir að ábyrgð færðist frá ríkinu til sveitarfélaga.

Þessi þróun er sérstaklega hættuleg á efri stigum grunnskólans, þar sem nemendur þurfa að takast á við sífellt flóknari texta og hugmyndir – án þess að fá nauðsynlegan stuðning við aðferðir í lesskilningi og upplýsingalæsi.

Eitt leyfisbréf – margar áskoranir
Með gildistöku eins leyfisbréfs fyrir alla kennara árið 2020 var ætlunin að styrkja fagmennsku og stuðla að samfellu í námi barna. Þótt það markmið sé gott og gilt, hefur það einnig í för með sér þá áhættu að kennarar án sérmenntunar í læsi fá heimild til að kenna á öllum stigum. Ef ekki er tryggt að allir kennarar hafi sameiginlega grunnmenntun í lestrarfræðum, þá skapast enn meiri óvissa um hver beri ábyrgð á lestrarkennslu í skólasamfélaginu.

Leiðin fram á við
Til að snúa þessari neikvæðu þróun við þarf að endurskoða kennaramenntun með það að markmiði að gera læsi að skylduáfanga fyrir alla kennara, óháð kjörsviði. Þekking á íslenskum og alþjóðlegum rannsóknum, gagnreyndum kennsluaðferðum og gagnadrifnu mati á lesskilningi þarf að vera hluti af faglegri færni hvers kennara og stjórnanda.

Án þessara kerfisbreytinga er hætt við að árangur í lestri haldi áfram að hnigna – með tilheyrandi afleiðingum fyrir framtíð nemenda, skólakerfisins og samfélagsins í heild.