Í kringum árið 2012 varð áberandi og óútskýrð breyting á andlegri líðan ungmenna á Vesturlöndum. Á meðan almenn vellíðan hrundi, ruku tölur yfir kvíða, þunglyndi og sjálfsskaða upp á við. Þetta var ekki bundið við eitt land eða eina stétt; þetta var hnattrænn faraldur vanlíðunar.

Svarið liggur í vösum okkar. Á þessum árum færðist æska barna okkar úr raunheimum yfir í stafræna heima. Við fórum úr „leikvallaæsku“ yfir í „símaæsku“. Nú, rúmum áratug síðar, stöndum við frammi fyrir óhrekjanlegum gögnum. Niðurstaðan er skýr: Börn eru ekki tilbúin fyrir þann félagslega þrýsting og þau dópamínstýrðu reiknirit sem samfélagsmiðlar bjóða upp á. Það er kominn tími til að við drögum línu í sandinn, bönnum síma í grunnskólum og setjum lögboðið 16 ára aldurstakmark á samfélagsmiðla……..

Hnignandi árangur kallar á kerfisbreytingar
Á undanförnum árum hafa niðurstöður íslenskra nemenda í PISA-könnuninni vakið verulegar áhyggjur meðal menntafólks, stjórnvalda og almennings. Könnunin mælir hæfni 15 ára nemenda í lesskilningi, stærðfræðilæsi og læsi á náttúruvísindi. Íslenskir nemendur mælast nú undir meðaltali OECD-ríkja á öllum sviðum, og hefur frammistöðu þeirra hrakað um meira en 40 stig frá árinu 2006 til ársins 2022. Lækkunin er meiri hér en í nokkru öðru Norðurlandanna.

Sérfræðingar hafa varað við því að slík þróun geti haft alvarlegar langtímaafleiðingar fyrir samfélagið, meðal annars í formi minnkandi framleiðni og veikari lýðræðisþátttöku. Ljóst er að við þurfum að bregðast við með markvissum hætti – og lykilatriði í þeirri viðspyrnu er að efla menntun kennara.

Samfélagsgerðin á Íslandi hefur tekið stakkaskiptum á undanförnum árum. Fjölbreytileiki íslenskra grunnskóla hefur aukist hratt og veruleikinn í skólastofum landsins er annar en hann var fyrir aðeins áratug. Sífellt fleiri börn af erlendum uppruna setjast að hér á landi; sum leita skjóls undan stríði og ofsóknum, önnur flytja hingað með fjölskyldum sínum vegna atvinnutækifæra eða náms. Þessi breytti veruleiki er fagnaðarefni sem auðgar samfélag okkar en hann kallar jafnframt á skýr viðbrögð, faglega nálgun og raunhæf úrræði af hálfu skólakerfisins. Eitt mikilvægasta verkfærið sem við höfum til að mæta þessum áskorunum eru vel skipulagðar móttökudeildir.

Fyrsti kvennafrídagurinn á Íslandi var haldinn þann 24. október árið 1975. Eins og kunugt er lögðu konur niður störf þennan dag til að sýna fram á mikilvægi vinnuframlags síns í samfélaginu, bæði á vinnumarkaði og innan heimilisins. Um 90% kvenna á Íslandi tóku þátt í þessum aðgerðum, sem undirstrikaði mátt þeirra og áhrif í íslensku samfélagi.

Þessi merki atburður hefur leitað á mig og ég hef verið mjög hugsi síðustu misseri yfir stöðu kvenna á vinnumarkaði og þeirri virðingu sem þær njóta fyrir störf sín í dag. Það er sláandi að enn skuli staðan vera sú, rúmum fimm áratugum eftir kvennafrídaginn, að konur njóti ekki verðleika sinna í þeim störfum sem þær sinna í samfélaginu.

Árið 2008 varð stefnan um skóla án aðgreiningar lögfest í íslensku menntakerfi. Markmið hennar eru göfug: að tryggja öllum börnum — óháð getu, fötlun eða bakgrunni — rétt til náms í sínum heimaskóla og að stuðla að jöfnum tækifærum, virðingu og félagslegri þátttöku allra. Hugmyndafræðin endurspeglar alþjóðleg mannréttindasjónarmið og leggur grunn að lýðræðislegu samfélagi þar sem margbreytileiki er dýrmætur. En sú spurning hefur sífellt hljómað hærra í umræðunni: Hefur þessi stefna í raun skilað sér í bættum námsárangri og vellíðan nemenda í íslenskum grunnskólum?

Hugsjónin um skóla án aðgreiningar, sem lögfest var árið 2008, hvílir á þeim siðferðislega grunni að öll börn eigi jafnan rétt til náms í heimaskóla. Óháð fötlun, félagslegri stöðu eða námsörðugleikum skal virðing og þátttaka vera leiðarljósið. En þegar skyggnst er bak við tjöldin blasir við önnur og dekkri mynd. Þrátt fyrir fögur fyrirheit stendur framkvæmdin á brauðfótum og kerfið hefur brugðist. Hindranirnar eru kerfislægar og djúpstæðar; þær kalla á róttæka uppstokkun, ekki plástra á opin sár.

Íslenskt samfélag stendur á tímamótum. Fólksfjölgun síðustu ára hefur að stórum hluta verið drifin áfram af innflytjendum, og fjölbreytileikinn sem áður var jaðarfyrirbæri er í dag hluti af daglegu lífi, skólastarfi og atvinnulífi. Þessar breytingar kalla á nýja sýn. Sýn sem gerir ráð fyrir því að íslenskan sé ekki aðeins arfleifð heldur lifandi samskiptamál fjölbreyttrar þjóðar.

Meginmarkmið 3 í hvítbók stjórnvalda um málefni innflytjenda, sem lögð er fram til ársins 2038, markar umtalsverð þáttaskil í nálgun Íslands á tungumál, samfélag og inngildingu.

Á síðasta áratug hafa íslenskir grunnskólar glímt við stöðugar áskoranir og árangur nemenda í alþjóðlegum samanburði, svo sem PISA-könnunum, hefur dalað.

Þótt orsakir séu eflaust margþættar benda gögn afdráttarlaust í eina átt: Aðalnámskrá grunnskóla frá 2011/2013, sem kynnt var sem framsækin bylting í menntamálum, var í raun illa ígrunduð og vanbúin tilraun sem innleidd var með afgerandi stuðningsleysi af hálfu stjórnvalda. Afleiðingarnar eru óöryggi, aukið álag á kennara og ósamræmi milli skóla sem hefur bitnað á gæðum menntunar og námsárangri heillar kynslóðar.

Íslenskt menntakerfi stendur á krossgötum. Um árabil hefur ríkt djúpstæð togstreita milli metnaðarfullra fræðikrafna í kennaranámi og hins krefjandi veruleika sem blasir við á vettvangi. Viðamestu kerfisbreytingar síðustu tveggja áratuga, sem ætlað var að auka veg og virðingu stéttarinnar, hafa því miður snúist upp í andhverfu sína. Afleiðingin er alvarleg nýliðunarkreppa og vaxandi kennaraskortur sem grefur undan skólastarfi. Til að snúa vörn í sókn verðum við að horfast í augu við að vandinn er ekki einungis fjárhagslegur heldur kerfislægur; hann ræðst af vanhugsuðu skipulagi og gjá á milli háskólasamfélagsins og skólastofunnar.