Álag í grunnskólum er kerfisvandi

21. maí 2026

Nú þarf framkvæmd, ekki fleiri almennar umræður
Ný skýrsla um starfsumhverfi í grunnskólum á höfuðborgarsvæðinu staðfestir það sem starfsfólk skóla hefur lengi sagt. Álagið í grunnskólum er hvorki tímabundið ójafnvægi, ástæðulausar kvartanir né skortur á seiglu. Það er kerfisvandi.

Álagið er vissulega misjafnt milli skóla og ólíkra starfa en víða er það orðið mjög þungt. Sérstaklega hvílir það á umsjónarkennurum. Það kemur ekki á óvart. Umsjónarkennarar kenna, halda utan um nám, líðan, hegðun, foreldrasamskipti, skráningar, teymisfundi og flókin nemendamál. Þeir eru í raun orðnir millistjórnendur án nægs tíma, stuðnings eða formlegs svigrúms.

Þetta gengur ekki upp til lengdar.

Skólinn hefur tekið við of mörgum verkefnum
Grunnskólinn hefur tekið við sífellt fleiri verkefnum án þess að umgjörð hans hafi verið endurhönnuð. Nemendahópurinn er fjölbreyttari. Hegðunar- og samskiptavandi hefur aukist. Foreldrasamskipti eru umfangsmeiri. Kröfur um skráningu, skýrslugerð og fundi hafa vaxið. Skólinn sinnir í auknum mæli uppeldis-, forvarna- og velferðarhlutverki.

Samt er enn of oft talað eins og kennarar eigi einfaldlega að leysa málin á eigin spýtur. Það er röng greining og röng stefna. Ef hlutverk skólans hefur breyst þarf umgjörðin að breytast líka.

Alvarleg mál þurfa skýran farveg
Eitt brýnasta verkefnið er að móta skýra og samræmda verkferla þegar nemendur glíma við alvarlegan hegðunarvanda, ofbeldishegðun eða geðræna erfiðleika. Það er ólíðandi að kennarar og skólastjórnendur standi einir frammi fyrir jafn flóknum málum.

Ef kennslufriði er ítrekað raskað vegna þess að raunhæf úrræði vantar, er réttur þess barns sem á í hlut ekki varinn. Um leið er rétti allra hinna barnanna til náms og öryggis fórnað. „Skóli fyrir alla“ má aldrei þýða skóla án úrræða.

Stuðningur þarf að fara þangað sem þörfin er mest
Vinnuálag er verulega misjafnt á milli skóla. Þess vegna á ekki að úthluta stuðningi blint, líkt og allir standi frammi fyrir sömu áskorunum. Raunverulegt jafnræði þýðir ekki að allir fái það sama; jafnræði þýðir að þeir sem standa frammi fyrir flóknustu verkefnunum fái ríkari stuðning.

Þar geta sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu stigið sterkt inn. Þau þurfa að forgangsraða skólaþjónustu, sérfræðiþjónustu og fjármagni eftir raunverulegri þörf. Þarfamiðuð nálgun er ekki aðeins sanngjörn. Hún er skilvirk.

Fagfólk þarf inn á gólfið
Það þarf að fjölga fagfólki inni í skólunum sjálfum, ekki bara í ráðgjafarhlutverkum langt frá vettvangi, heldur þar sem vandinn birtist. Skólar þurfa skólafélagsráðgjafa, þroskaþjálfa, atferlisráðgjafa, sálfræðilega ráðgjöf, lausnateymi og farteymi sem vinna með kennurum í raunverulegum aðstæðum.

Kennarar þurfa ekki fleiri almenna fyrirlestra eða fræðslufundi um bekkjarstjórnun. Þeir þurfa stuðning í bekknum, handleiðslu, eftirfylgd og skýr úrræði.

Skriffinnska og verkefnafargan þarf að minnka
Skólakerfið hefur of lengi mætt flóknum vanda með fleiri eyðublöðum, fleiri fundum og nýjum verklagslýsingum. Auðvitað er þörf á skráningu og faglegri ábyrgð. En þegar skriffinnskan gengur á þann tíma sem annars færi í kennslu, undirbúning og samtöl við nemendur, vinnur stjórnsýslan gegn markmiðum skólastarfsins.

Sama gildir um þróunarverkefni. Skólastarf þarf vissulega þróun, en ekki endalaus ný verkefni ofan á þegar þungt hversdagsálag. Engu nýju stóru verkefni ætti að hrinda af stað nema eitthvað annað víki á móti, eða sýnt sé fram á að nýja verkefnið létti raunverulega á vinnuálaginu.

Nú þarf aðgerðir
Skýrslan liggur fyrir. Minnisblað skólamálanefndar SSH liggur fyrir. Vandinn er þekktur.

Næsta skref má ekki vera enn ein almenna umræðan. Nú þarf skýra framkvæmdaáætlun: hver ber ábyrgð, hvað verður gert, hvenær, með hvaða fjármagni og hvernig árangur verður mældur.

Það er kominn tími til að hætta að biðja starfsfólk skóla um að bera kerfið uppi á eigin herðum. Kerfið verður að fara að halda utan um þau.