Þegar góð fyrirheit duga ekki: Námsárangur og ábyrgð í íslensku menntakerfi

10. nóvember 2025

Viðvörun sem verður að taka alvarlega
Íslenskt samfélag gerir ríkar kröfur til skólakerfisins. Það á að veita öllum börnum góða menntun, efla sjálfstæði þeirra og búa þau undir þátttöku í samfélaginu. Öflugt menntakerfi er ein af grunnstoðum velferðar. Þess vegna verðum við að bregðast við þegar vísbendingar sýna að sú stoð sé að veikjast.

PISA 2022 sýndi lægri meðalárangur íslenskra nemenda í lesskilningi, stærðfræði og náttúruvísindum en í nokkurri fyrri PISA-mælingu. Afturförin hófst fyrir heimsfaraldurinn og jókst milli áranna 2018 og 2022. Um 40% nemenda náðu ekki öðru hæfniþrepi í lesskilningi, sem OECD notar sem grunnviðmið.

PISA mælir ekki allt sem skiptir máli í skólastarfi. Niðurstöðurnar segja okkur þó að við þurfum að styrkja færni sem er undirstaða áframhaldandi náms og sjálfstæðrar þátttöku í samfélaginu.

Frá stefnu til framkvæmdar
Góð markmið þurfa skýrar leiðir til framkvæmdar. Hæfni, sköpun, sjálfbærni og gagnrýnin hugsun eru verðug viðfangsefni. Til að þau skili árangri þurfa kennarar vandað námsefni, faglega ráðgjöf, undirbúningstíma og sameiginlegan skilning á þeirri þekkingu og færni sem nemendur eiga að öðlast.

Þegar námskrá og námsmati er breytt verður að tryggja þessar forsendur. Annars lendir ábyrgðin hjá einstökum skólum og kennurum án nægilegs stuðnings. Góð fyrirheit geta þá orðið að óvissu í daglegu starfi.

Stjórnvöld þurfa að bera ábyrgð á innleiðingunni, fylgjast með framkvæmdinni og leiðrétta það sem skilar ekki tilætluðum árangri.

Greinum vandann fyrr
Við þurfum að vita fyrr og betur hvernig nemendum gengur. Sameiginleg viðmið og vandað námsmat eiga að hjálpa skólum að greina námsvanda og bregðast við honum. Mæling hefur takmarkað gildi ef niðurstöðunum fylgir engin aðstoð.

Það er of seint að uppgötva við lok grunnskóla að stór hópur nemenda standi höllum fæti í lestri. Stuðningurinn þarf að berast meðan hægt er að styrkja undirstöðurnar og fyrirbyggja að vandinn vaxi.

Lestur, orðaforði og textaskilningur þurfa því að vera markviss viðfangsefni alla grunnskólagönguna. Stærðfræðikennsla þarf að sameina skilning og þjálfun. Í náttúruvísindum þurfa nemendur að rannsaka, vinna með gögn og rökstyðja niðurstöður.

Kennarar þurfa svigrúm og stuðning
Kennarar þurfa tíma til undirbúnings, endurgjafar og samstarfs við foreldra. Þeir þurfa einnig greiðan aðgang að sérfræðiþjónustu þegar þarfir nemenda kalla á hana.

Það er ósanngjarnt að auka stöðugt kröfur til kennara án þess að tryggja aðstæður til að mæta þeim. Ef starfsdagurinn fer í viðbrögð við bráðavanda minnkar svigrúmið til markvissrar kennslu. Efla þarf leiðsögn nýrra kennara, faglega starfsþróun og möguleika skólastjórnenda til að leiða umbætur.

Vinnufriður er jafnframt grundvallaratriði. Börn þurfa skýr mörk, fyrirsjáanlegt umhverfi og fullorðna sem fylgja málum eftir. Mæting, þátttaka og virðing eiga að vera sameiginleg viðfangsefni skóla og heimila. Umhyggja og skýrar væntingar fara vel saman.

Jöfn tækifæri krefjast ólíks stuðnings
Umræðan um jöfnuð verður að byggjast á réttum upplýsingum. Samkvæmt PISA 2022 var munur á stærðfræðiárangri eftir félags- og efnahagsstöðu minni á Íslandi en að meðaltali innan OECD. Munurinn hafði ekki breyst marktækt frá 2012. Fullyrðing um verulega aukið bil á þessu tímabili stenst því ekki þessi gögn.

Það dregur ekki úr ábyrgð okkar gagnvart börnum sem standa höllum fæti. Jöfn tækifæri krefjast stuðnings sem tekur mið af ólíkum þörfum. Börn sem þurfa sérkennslu, íslenskukennslu eða félagslegan stuðning eiga að fá þjónustuna tímanlega. Aðgangurinn má ekki ráðast af fjárhag, þekkingu eða baráttuþreki foreldra.

Ábyrgðin verður að sjást í skólastofunni
Heimsfaraldurinn getur ekki skýrt alla langtímaþróunina, enda var afturförin hafin áður. Skoða þarf áhrif hans samhliða skipulagi og framkvæmd skólastarfs.

Ríki og sveitarfélög þurfa að setja fá og skýr forgangsmarkmið, fjármagna aðgerðir og fylgja þeim eftir. Skólarnir þurfa stöðugleika til umbóta og stjórnvöld þurfa að sýna hverju aðgerðirnar skila. Það krefst pólitísks úthalds, skýrrar verkaskiptingar og vilja til að fylgja ákvörðunum eftir þótt árangurinn komi ekki allur strax fram.

Við þurfum jafnframt að læra af skólum sem ná góðum árangri og skapa kennurum tækifæri til að miðla reynslu. Foreldrar eiga að fá skýrar upplýsingar um námsstöðu barna sinna og næstu skref. Þannig verður ábyrgðin sýnileg og samstarfið markvisst, með framför hvers barns að leiðarljósi.

Stærstu mistökin væru að ljúka umræðunni með enn einni yfirlýsingu um mikilvægi menntunar. Barn á aðeins eina grunnskólagöngu. Ábyrgð okkar er að tryggja að hvert barn fái kennslu, stuðning og raunveruleg tækifæri til framfara. Sú ábyrgð verður að sjást í daglegu skólastarfi.