Þegar umbætur ná ekki inn í skólastofuna
Íslenska menntakerfið þarf skýrari ábyrgð, sterkari faglega samfellu og langtímastefnu sem lifir ráðherraskipti.
13. september 2026
Rétt greining en lausnin þarf að ná lengra
Anna Kristín Sigurðardóttir, prófessor við Menntavísindasvið Háskóla Íslands, varpar fram mikilvægri spurningu í grein á Vísi (Menntakerfið pólitískur leikvöllur? - Vísir):
Er íslenska menntakerfið orðið pólitískur leikvöllur þar sem nýr ráðherra kemur með nýjar áherslur á hverju kjörtímabili, án þess að eldri verkefnum sé fylgt eftir?
Ég tek undir meginkjarna greinarinnar. Menntakerfið þarf sterkan faglegan burðarás sem lifir ráðherraskipti og tryggir samfellu frá stefnumótun til framkvæmdar. Það er þó ekki nóg að styrkja stjórnkerfið ofan við skólana. Við þurfum einnig að ræða miklu skýrar hvernig umbæturnar eiga að breyta námi og kennslu inni í skólastofunni.
Ábyrgðin er dreifð en eftirfylgnin veik
Ábyrgð á grunnskólastarfi er formlega dreifð milli ríkis, sveitarfélaga, skólaþjónustu, skólastjórnenda og kennara. Ríkið setur lög, aðalnámskrá og heildarstefnu. Sveitarfélög reka grunnskólana, móta sína skólastefnu og bera ábyrgð á skólaþjónustu. Skólastjórnendur veita faglega forystu og kennarar útfæra stefnuna í daglegu starfi.
Vandinn er því ekki eingöngu sá að ráðherra hafi of mikil áhrif. Hann felst einnig í því að tengslin milli þessara ábyrgðaraðila eru veik, framkvæmdin misjöfn og eftirfylgnin oft ómarkviss. Þegar ábyrgðin er víða en enginn ber skýra ábyrgð á allri framkvæmdakeðjunni er hætt við að góðar hugmyndir týnist á leiðinni inn í skólana.
Börn búa ekki við sömu skilyrði
Geta sveitarfélaga til að veita öfluga skólaþjónustu er mjög mismunandi. Sum sveitarfélög hafa burði til að reka þverfagleg teymi með sérkennurum, sálfræðingum, talmeinafræðingum og öðrum sérfræðingum. Önnur eiga erfitt með að manna jafnvel lögbundna þjónustu.
Þetta skapar óásættanlegan aðstöðumun milli barna eftir búsetu. Setja þarf skýr lágmarksviðmið um skólaþjónustu sem gilda um allt land og tryggja sveitarfélögum fjármagn og faglegan stuðning til að uppfylla þau. Jafn réttur barna til náms má ekki ráðast af póstnúmeri þeirra.
Umbætur verða að ná inn í skólastofuna
Skortur á kennurum og sérfræðingum, takmarkaður tími kennara til samstarfs og ómarkviss starfsþróun hafa bein áhrif á möguleika skóla til umbóta. Starfsþróun kennara þarf að tengjast raunverulegum markmiðum hvers skóla og þeim áskorunum sem blasa við í daglegu starfi.
Þar þarf sérstaklega að horfa til stöðu íslenskunnar sem námsmáls og þarfa fjöltyngdra nemenda. Fjölgun barna með fjölbreyttan tungumála- og menningarbakgrunn kallar á markvissa málstefnu, sérhæfða þekkingu og viðeigandi námsgögn. Þetta er ekki afmarkað verkefni einstakra móttökudeilda eða ÍSAT-kennara heldur eitt stærsta sameiginlega viðfangsefni íslenska skólakerfisins.
Jafnframt þarf að tryggja skýr tengsl milli námskrár, kennsluhátta, námsgagna og námsmats. Ef þessir þættir toga hver í sína áttina verður engin raunveruleg breyting, sama hversu vel stefnan er orðuð.
PISA er viðvörun en ekki allur sannleikurinn
Niðurstöður PISA eru alvarlegt viðvörunarmerki og við eigum ekki að gera lítið úr þeim. PISA mælir þó mikilvæga en afmarkaða þætti menntunar. Könnunin segir ekki ein og sér allt um gæði skólastarfs, líðan nemenda, félagsfærni, sköpun, lýðræðisþátttöku eða getu skólanna til að mæta fjölbreyttum þörfum barna.
Þess vegna þarf árleg opinber eftirfylgni að byggjast á fleiri mælikvörðum en námsárangri einum. Þar eiga einnig að koma fram upplýsingar um jöfnuð, líðan, skólasókn, kennarastöðu, mönnun skólaþjónustu og framgang umbóta.
Miðstöðin þarf faglegt sjálfstæði
Miðstöð menntunar og skólaþjónustu getur orðið mikilvægt faglegt forystuafl. En það nægir ekki að efla stofnunina fjárhagslega ef hún heyrir áfram undir óbreytta pólitíska forgangsröðun ráðherra hvers tíma.
Miðstöðin þarf skýrt langtímahlutverk, fimm ára framkvæmdaáætlun og tryggða fjármögnun. Með henni ætti að starfa fagráð með fulltrúum kennara, skólastjórnenda, sveitarfélaga, háskóla, foreldra og nemenda. Nýjar pólitískar áherslur ættu jafnframt að fara í gegnum faglegt mat, kostnaðarmat og raunhæfa innleiðingaráætlun áður en þær eru settar af stað.
Menntastefna verður að lifa kjörtímabilin
Við þurfum þverpólitíska menntastefnu til tíu eða tólf ára með fáum, skýrum og mælanlegum markmiðum. Slík stefna þarf að tryggja faglegt sjálfstæði skólanna en jafnframt skýra ábyrgð og eftirfylgni.
Vandi íslenska menntakerfisins er ekki skortur á hugmyndum. Hann felst í óstöðugri framkvæmd, veikri samhæfingu og því að of mörg verkefni ná aldrei alla leið inn í skólastofuna. Þar þarf breytingin að eiga sér stað — í námi, kennslu og daglegum veruleika barna.
