Íslenskan sem lykill að þátttöku: Ný sýn á tungumál og inngildingu

30. nóvember 2025

Tungumálið sem grunnur samfélagslegrar þátttöku
Íslenskt samfélag stendur á tímamótum. Fólksfjölgun síðustu ára hefur að stórum hluta verið drifin áfram af innflytjendum, og fjölbreytileikinn sem áður var jaðarfyrirbæri er í dag hluti af daglegu lífi, skólastarfi og atvinnulífi. Þessar breytingar kalla á nýja sýn. Sýn sem gerir ráð fyrir því að íslenskan sé ekki aðeins arfleifð heldur lifandi samskiptamál fjölbreyttrar þjóðar.

Meginmarkmið 3 í hvítbók stjórnvalda um málefni innflytjenda, sem lögð er fram til ársins 2038, markar umtalsverð þáttaskil í nálgun Íslands á tungumál, samfélag og inngildingu.

Frá bóklegu námi til hagnýtrar notkunar
Íslenskan er ekki bara fag. Hún er tól. Samkvæmt hvítbókinni er markmiðið skýrt: íslenskunám barna og fullorðinna á að vera hagnýtt, sveigjanlegt og byggt á fjölbreyttum leiðum. Þetta er grundvallarbreyting frá hefðbundinni sýn sem byggði á því að tungumálanám væri fyrst og fremst bóklegt.

Í dag liggur áherslan annars staðar: samfélagsleg tengsl, dagleg samskipti, virk þátttaka og raunhæf notkun. Tungumálið lifnar í notkun en ekki í einangruðum textaverkefnum.

Raunverulegar áskoranir kalla á raunverulegar lausnir
Til að þessi framtíðarsýn verði að veruleika þarf að horfa á margþættar áskoranir. Mikill munur er á framboði íslenskunáms eftir landshlutum. Í dreifbýli er framboð takmarkað og víða skortir sveigjanlegar leiðir fyrir fólk sem vinnur vaktavinnu eða hefur takmarkaðan tíma.

Innflytjendur eru einnig fjölbreyttur hópur. Þar eru börn með brotna skólagöngu, fullorðnir með háskólamenntun, ólæsir einstaklingar, fólk sem ber með sér áföll og foreldrar sem sinna fjölskylduábyrgð. Samræmd námsleið getur aldrei mætt slíkri fjölbreytni.

Gæðakennsla og fagmennska sem lykilþáttur
Hvítbókin kallar eftir aukinni fagmennsku í íslenskukennslu. Þar er lögð áhersla á menntun kennara í íslensku sem öðru máli, skýr gæðaviðmið og stöðugt mat á árangri.

Gæði kennslunnar er ein helsta forspá fyrir árangursríku tungumálanámi. Þegar kennslan er markviss, sveigjanleg og hagnýt verða framfarir hraðari og sjálfstraust meira hjá bæði börnum og fullorðnum.

Móttökudeildir: Grunnurinn að árangri barna
Móttökudeildir hafa reynst gríðarlega mikilvægar fyrir börn af erlendum uppruna. Þær skapa öruggt umhverfi þar sem börn fá tækifæri til að byggja upp grunn í íslensku, öðlast félagsfærni og þróa sjálfstraust.

Reynsla sveitarfélaga sýnir að börn sem fá skipulegan stuðning í móttökudeildum ná betri málþróun, sterkari námsfærni og verða fljótari að slíta tengsl við félagslega einangrun. Hvítbókin undirstrikar mikilvægi þess að slíkar leiðir séu aðgengilegar á landsvísu.

Fullorðinsfræðsla sem styður atvinnulíf og samfélag
Íslenskunám fullorðinna þarf að samþætta atvinnulífinu. Atvinnuveitendur gegna lykilhlutverki þar sem vinnustaðir eru helsti vettvangur daglegra samskipta.

Hvítbókin hvetur fyrirtæki til þess að taka virkan þátt í tungumálanámi starfsmanna, veita aðstöðu til náms og vinna með menntastofnunum að hagnýtum lausnum. Þegar fyrirtæki fjárfesta í tungumálakunnáttu starfsfólks styrkja þau bæði framleiðni og starfsánægju.

Sveigjanleiki og stafrænar lausnir breyta landslaginu
Tungumálanám má ekki vera bundið við ákveðin tíma eða stað. Það þarf að mæta fólki þar sem það er – í vaktavinnu, í dreifbýli, heima hjá sér eða í stuttum námslotum samhliða sínu starfi.

Stafræn tækni opnar ný tækifæri. Netnámskeið, stafrænar orðabækur og gervigreindarverkfæri geta aukið aðgengi og hraðað tungumálanámi. Þetta er sérstaklega mikilvægt fyrir fólk sem býr utan stærri þéttbýlisstaða eða getur ekki sótt hefðbundin staðnám.

Íslenskan sem brú – ekki hindrun
Íslenskan er ekki aðeins tungumál. Hún er brú milli ólíkra einstaklinga og samfélagsins. Með hagnýtu og sveigjanlegu íslenskunámi eru forsendur fyrir samfélagslegri þátttöku styrktar, dregið úr ójöfnuði og félagsleg samheldni eykst.

Ef við lítum á tungumálið sem sameiginlegan samnefnara, en ekki sem prófraun þá sköpum við sterkara, réttlátara og mannúðlegra samfélag.

Sameiginleg ábyrgð á framtíð tungumálsins
Stefna stjórnvalda um samskipti og tungumál er ekki bara menntastefna. Hún er samfélagsstefna. Hún kallar á samstillt átak ríkis, sveitarfélaga, skóla, vinnustaða, félagasamtaka og innflytjenda sjálfra.

Íslenskt samfélag er að breytast og tungumálið þarf að þróast með. Hvítbókin horfir til framtíðar og gerir fjölbreytileika að auðlind, ekki hindrun. Hún tryggir að íslenskan verði brú en ekki veggur.

Það er í höndum okkar allra að gera þá sýn að veruleika.