Skóli án aðgreiningar: Fögur fyrirheit á brauðfótum veruleikans

13. desember 2025

Hugsjónin um skóla án aðgreiningar, sem lögfest var árið 2008, hvílir á þeim siðferðislega grunni að öll börn eigi jafnan rétt til náms í heimaskóla. Óháð fötlun, félagslegri stöðu eða námsörðugleikum skal virðing og þátttaka vera leiðarljósið. En þegar skyggnst er bak við tjöldin blasir við önnur og dekkri mynd. Þrátt fyrir fögur fyrirheit stendur framkvæmdin á brauðfótum og kerfið hefur brugðist. Hindranirnar eru kerfislægar og djúpstæðar; þær kalla á róttæka uppstokkun, ekki plástra á opin sár.

Hugmyndafræðilegt stjórnleysi
Stærsta fyrirstaðan er hugtakabrenglun. „Skóli án aðgreiningar“ er orðið að innihaldslausu hugtaki sem hver skóli mótar eftir eigin höfði. Ósamræmið milli stefnu og framkvæmdar hefur leitt af sér skipulagslegt öngþveiti þar sem enginn talar sama tungumálið. Án sameiginlegrar sýnar verður vinnuumhverfið ótryggt og starfsfólk situr eftir með vanlíðan og ráðaleysi.Ein stærsta fyrirstaðan er algjör skortur á samræmdum skilningi.

Fjárhagsleg sveltistefna
Metnaðarfull skólastefna án fullnægjandi fjármögnunar er dauður bókstafur. Skólarnir búa við krónískt fjársvelti þar sem niðurskurðarhnífurinn sker dýpst hjá þeim sem síst mega við því. Þrátt fyrir að tölur á blaði sýni há framlög er nýting fjármuna marklaus; peningarnir elta greiningarstimpla í stað þess að mæta raunverulegri stuðningsþörf.

Við blasir alvarlegur atgervisflótti. Sérfræðiþekkingin lekur út úr skólunum þegar sálfræðingar, talmeinafræðingar og iðjuþjálfar hverfa yfir á einkamarkað vegna bágra kjara. Í stað þeirra er skarðið fyllt með ófaglærðu starfsfólki sem, þrátt fyrir vilja og dugnað, hefur hvorki forsendur né þjálfun til að takast á við það ofurefli sem flókin úrlausnarefni oft eru.

Kennarar á milli steins og sleggju
Kennarastéttin stendur í fremstu víglínu kerfis sem hefur brugðist. Kröfurnar um að mæta fjölbreyttum þörfum allra nemenda eru háværar, en stuðningurinn enginn. Kennaramenntun hefur um árabil vanrækt að búa verðandi kennara undir þann margbreytileika sem mætir þeim, sem skilur stéttina eftir bjargarlausa og undir óbærilegu álagi. Viðmið skólakerfisins eru enn sniðin að hinum ímyndaða „meðalnemanda“; börnum er þröngvað í staðlað mót kerfisins í stað þess að skólinn lagi sig að veruleika barnsins.

Umhverfi sem hafnar
Námsefni og skólahúsnæði eru víða minnisvarðar um liðna tíð. Einhæf, bókleg kennsla og staðnaðar aðferðir bjóða hvorki upp á sköpun né sveigjanleika og ýta stórum hópi nemenda út á jaðarinn. Á sama tíma eru líkamlegar hindranir í skólabyggingum — tröppur, þröskuldar og þrengsli — þögul en skýr skilaboð til þeirra sem ekki komast leiðar sinnar: Þið eruð ekki velkomin.

Félagslegu hindranirnar eru sýnu alvarlegri. Fordómar og útilokun eru blákaldur veruleiki margra barna sem falla ekki að hinu hefðbundna móti. Kerfið sjálft er sundurslitið; djúp gjá er milli mennta-, heilbrigðis- og félagskerfis. Afleiðingin er sú að foreldrar og börn villast í skrifræðislegu völundarhúsi biðlista og ábyrgðarfælni, þar sem stofnanir vísa hver á aðra.

Hvað þarf að gera?
Við stöndum á krossgötum. Ef vilji er til staðar um að skapa raunverulegan skóla án aðgreiningar dugir ekkert minna en heildstæð uppstokkun:

• Skýr sýn: Tryggja þarf samræmda túlkun og framkvæmd stefnunnar um allt land með skýru regluverki.

• Fjármagn eftir þörfum: Hættum alfarið að binda fjármagn við greiningar og beinum því þess í stað í raunverulegan stuðning.

• Efling fagmennsku: Tryggja þarf að kennaramenntun mæti kröfum um fjölbreytileika og gera skólana að eftirsóknarverðum vinnustöðum fyrir sérfræðinga.

• Algild hönnun: Námsefni og kennsluhættir verða að henta öllum nemendum, ekki einungis hinum dæmigerða.

• Samþætting þjónustu: Rjúfa þarf múra milli stofnana og tryggja að þjónustan hverfist um barnið, en snúist ekki um kerfið.

Barnið er aldrei vandamálið
Að flagga stefnu um skóla án aðgreiningar án þess að tryggja henni brautargengi er ekkert annað en blekkingarleikur. Við þurfum kerfisbreytingar sem ríma við þau gildi sem við þykjumst standa vörð um. Þegar barn bíður skipbrot í skóla er sökin aldrei barnsins. Slíkt er ávallt áfellisdómur yfir kerfi sem hefur brugðist hlutverki sínu.