Börn eiga ekki heima í varðhaldi – lög sem brjóta gegn mannréttindum barna
14. desember 2025
Áform stjórnvalda um að lögfesta heimild til að vista börn í brottfararstöð hafa vakið djúpar áhyggjur meðal mannréttindasamtaka. Frumvarpið, sem heimilar frelsissviptingu barna í allt að níu daga, væri fordæmalaust skref aftur á bak í íslenskum mannréttindum. Það myndi grafa undan þeirri sjálfsmynd Íslands sem mannúðlegs og réttláts samfélags.
Brottfall mannúðar í nafni skilvirkni
Frumvarpið felur í sér að börn geti verið vistuð í brottfararstöð vegna stöðu sinnar sem útlendingar. Þetta er í algerri andstöðu við meginreglu Barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna, sem kveður á um að frelsissvipting barna skuli aðeins beitt í algjörri neyð og þá sem styst. Að setja barn í varðhald vegna stjórnsýslulegra ákvarðana foreldra er hvorki neyðarráðstöfun né mannúðleg lausn – það er brot á mannréttindum.
Barnaheill, UNICEF á Íslandi og ÖBÍ réttindasamtök hafa lýst eindreginni andstöðu við frumvarpið. Þau minna á að íslensk stjórnvöld hafi hingað til getað státað sig af því að hneppa aldrei börn í varðhald. Að snúa nú af þeirri braut væri ekki framfaraskref heldur afturför – bæði siðferðilega og pólitískt.
Ísland að svíkja eigin loforð
Árið 2018 studdu íslensk stjórnvöld Markmið 13 í Hnattrænu samkomulagi Sameinuðu þjóðanna um farandfólk. Þar skuldbundu ríki sig til að vinna að því að binda enda á varðhald barna í tengslum við fólksflutninga og tryggja önnur úrræði. Með þessu frumvarpi er Ísland að svíkja þá skuldbindingu.
Barnaréttarnefnd Sameinuðu þjóðanna hefur ítrekað að börn skuli aldrei sett í varðhald vegna lagalegrar stöðu foreldra. Slík aðgerð er ekki aðeins ólögmæt heldur skaðleg og ómannúðleg. Að loka börn inni með þeim rökum að það „þjóni framkvæmd brottvísunar“ er í raun að fórna velferð barns fyrir hagræði stjórnsýslunnar.
„Varðhaldið er tímabundið – en áhrifin eru lífstíðarfangelsi“
Rannsóknir sýna að jafnvel mjög stutt vistun í varðhaldi getur haft alvarlegar og varanlegar afleiðingar fyrir börn. Þau sem hafa setið í varðhaldi lýsa því sem áfalli sem fylgir þeim um ókomin ár – auknum kvíða, svefnvanda, tortryggni og varanlegur skaði á geðheilsu.
Eitt ungmenni sem hafði upplifað slíkt orðaði það á eftirminnilegan hátt: „Varðhaldið er tímabundið, en áhrif þess eru lífstíðarfangelsi.“
Að loka börn inni – jafnvel í fáeina daga – getur rofið alla grunnþjónustu sem þau þurfa á að halda, svo sem skóla, leik, öryggi og tilfinningalegan stöðugleika. Þetta er ekki „síðasta úrræði“ – þetta er upphaf frelsissviptingar sem engin réttlæting nær yfir.
Varðhald barna án brýnna raka – pólitísk harka í stað mannúðlegra lausna
Barnaheill og fleiri benda réttilega á að ekkert bendi til þess að fjölskyldur sem fá brottvísunarúrskurð séu að forðast flutning í þeim mæli að nauðsynlegt sé að grípa til varðhalds. Engin tölfræði sýnir fram á slíkan vanda. Lagasetning af þessu tagi byggir því ekki á þörf heldur á pólitískum vilja til að herða stefnu í málefnum útlendinga – og vegna þessarar hertu stefnu eru börn látin bera byrðarnar. Sem geta fylgt þeim ævilangt.
Ef frelsissvipting er réttlætt með „brýnni nauðsyn“ verður að sýna fram á að öll vægari úrræði hafi verið fullreynd. Það hefur ekki verið gert. Þvert á móti liggur fyrir að mannúðleg úrræði eins og búseta í nærsamfélagi og markviss stuðningsþjónusta eru bæði árangursríkari og manneskjulegri.
Skylda okkar sem samfélags er að standa með börnunum okkar
Frumvarpið er ekki tæknilegt atriði – það er siðferðileg prófraun. Spurningin er einföld: Ætlar Ísland að standa með börnum eða með reglugerðartexta sem sviptir þau frelsi?
Ef við samþykkjum að loka börn inni í brottfararstöð, þá erum við ekki lengur þjóð sem stendur vörð um rétt barnsins – við erum orðnir þátttakendur í broti gegn því.
Íslensk stjórnvöld verða að hafna ákvæðum sem heimila varðhald barna og móta í staðinn lög sem endurspegla þau gildi sem við segjum að við stöndum fyrir: mannúð, frelsi og virðingu fyrir mannlegri reisn.
Börn eiga ekki heima í fangelsi. Ekki í brottfararstöð. Ekki í varðhaldi. Hvergi. Aldrei nokkurn tíma!
