Frá hugmynd til framkvæmdar: Skilar skóli án aðgreiningar betri námsárangri og vellíðan?

Fögur markmið duga skammt ef stuðningurinn bregst

15. desember 2025

Árið 2008 varð stefnan um skóla án aðgreiningar lögfest í íslensku menntakerfi. Markmið hennar eru göfug: að tryggja öllum börnum — óháð getu, fötlun eða bakgrunni — rétt til náms í sínum heimaskóla og að stuðla að jöfnum tækifærum, virðingu og félagslegri þátttöku allra. Hugmyndafræðin endurspeglar alþjóðleg mannréttindasjónarmið og leggur grunn að lýðræðislegu samfélagi þar sem margbreytileiki er dýrmætur. En sú spurning hefur sífellt hljómað hærra í umræðunni: Hefur þessi stefna í raun skilað sér í bættum námsárangri og vellíðan nemenda í íslenskum grunnskólum?

Jákvæð áhrif – þegar rétt skilyrði eru til staðar
Þegar vel tekst til getur skóli án aðgreiningar haft fjölþætt jákvæð áhrif — ekki bara á nemendur með sérþarfir, heldur á alla nemendur og skólasamfélagið í heild. Rannsóknir hafa sýnt að þátttaka í fjölbreyttum bekkjarhópum stuðlar að aukinni samkennd, minni fordómum og dýpri skilningi á fjölbreytileika mannlegrar reynslu.

Nemendur læra að virða ólíkar þarfir og styrkleika og tileinka sér víðsýni. Börn með sérþarfir ná oftar meiri framförum í námi og félagsfærni þegar þau eru í blönduðum bekkjum með réttum stuðningi. Þar sem teymiskennsla og einstaklingsmiðað nám er í forgrunni, skapast jafnframt betra námsumhverfi fyrir alla.

Þá hafa skólar sem beita virkum og sveigjanlegum kennsluháttum sýnt fram á betri námsárangur og aukna þátttöku nemenda. Þar fær fjölbreytni að blómstra og námsörðugleikar eru ekki álitnir hindrun heldur tækifæri til að dýpka kennsluna.

Hindranirnar – þegar kerfið styður ekki við bakið á nemendum og fagfólkinu á gólfinu
En til að þessi jákvæðu áhrif nái fram að ganga þurfa skilyrðin að vera til staðar. Því miður bendir margt til þess að innleiðing stefnunnar á Íslandi hafi víða farið út af sporinu vegna skorts á raunverulegum stuðningi.

Samkvæmt könnun frá 2019 fengu einungis um 60% þeirra nemenda sem glíma við náms- eða hegðunarörðugleika einstaklingsmiðaðar stuðningsáætlanir. Þar með eru tugir, jafnvel hundruðir barna skilin eftir án þess stuðnings sem þau eiga rétt á. Þeirra líðan og námsframvinda bíður hnekki – en áhrifin bitna líka á bekkjarfélögum og kennurum.

Kennarar kvarta yfir auknu álagi, ófullnægjandi menntun og skorti á úrræðum. Þeir lýsa því að þeir séu í raun settir í ómögulega stöðu: ætlast sé til að þeir sinni öllum börnum af heilindum, án þess að þeir hafi tæki, tól eða þjálfun til þess. Þegar stuðningskerfið bregst, bregst kennslan.

Félagsleg útilokun og brotakennd framkvæmd
Það sem vekur hvað mesta sorg er að í sumum tilvikum hefur stefnan, þrátt fyrir góðan ásetning, valdið félagslegri einangrun barna sem áttu einmitt að njóta meiri þátttöku. Nemendur með lítinn félagslegan þroska eða hegðunarvanda eiga oft í erfiðleikum með að fóta sig í stórum, krefjandi hópum. Í stað þess að upplifa sig sem fullgilda þátttakendur, finna þau sig stundum aðeins umborin — ekki samþykkt.

Á sama tíma er framkvæmd stefnunnar víða ómarkviss og misjöfn milli skóla. Skortur á samræmdum leiðbeiningum, verkáætlunum og stöðlum hefur leitt til þess að sumir skólar vinna vel, en aðrir láta stefnuna grotna niður í óljósar yfirlýsingar án innri umbóta. Þjónustan er of oft sundurlaus og biðlistar eftir faglegum úrræðum langir, þar sem ábyrgð milli ríkis og sveitarfélaga hefur verið óljós og einkennst af togstreitu.

Mikilvægi raunverulegs stuðnings
Ef stefnan á að virka — og skila þeim jákvæðu áhrifum sem rannsóknir benda til — þarf að breyta kerfinu frá grunni. Það þarf að fjárfesta í fólki, fagmenntun og sveigjanleika. Það þarf að endurmeta greiðslukerfi sem nú draga sérfræðinga úr opinbera kerfinu og beina þeim til einkageirans. Það þarf að styðja við kennara, efla samstarf og tryggja að skólar hafi þau úrræði sem þarf — áður en við tölum um „menntun fyrir alla“.

Falleg hugmynd, erfiður raunveruleiki
Skóli án aðgreiningar er ekki óraunhæf draumsýn. Hún er réttlætismál. En réttlæti næst ekki fram með lögum einum saman — það þarf vilja, fjármagn og hugrekki til að breyta menningu, starfsháttum og kerfislegum forsendum.

Það er kominn tími á að breyta óskhyggju í aðgerðir — í þágu allra barna!