Jöfn tækifæri barna – grundvöllur réttláts og farsæls samfélags

Sú þjóð sem hugsar ekki um börnin sín, glatar framtíð sinni áður en hún veit af.

17. desember 2025

Að búa börnum sanngjarnan heim
Í hjarta hvers samfélags liggur siðferðileg skylda til að tryggja börnum jöfn tækifæri. Ekki fæðast öll börn með sömu spil á hendi, en það er hlutverk samfélagsins að búa svo um hnútana að uppruni, efnahagur eða félagsleg staða ráði ekki för um framtíð barnsins.

Ísland telur sig vera réttlátt og þróað samfélag. En raunveruleikinn sýnir að fjöldi barna hér á landi býr við fátækt og félagslegan skort sem dregur úr tækifærum þeirra til að þroskast og dafna í gegnum nám og leik. Þessi börn eru ekki bara tölur í skýrslum – þetta eru raunveruleg börn, með drauma, þrár og vonir sem þurfa skjól og stuðning til að dafna.

Fátækt sem kerfislæg hindrun
Fátækt í æsku er ekki bara spurning um að eiga minna. Hún er kerfislæg hindrun sem fylgir barni inn í framtíðina. Hún skerðir aðgang að námi, stuðningi, næringu, heilbrigðisþjónustu og tómstundum. Börn í fátækt eru líklegri til að dragast aftur úr í námi, glíma við heilsuvanda og upplifa félagslega einangrun.

Þau börn sem ekki geta tekið þátt í afmælum, æfingum, skólaskemmtunum eða ferðum með bekknum, læra snemma að þau tilheyra ekki. Þetta verður ekki aðeins til þess að þau þróa með sér minni trú á eigin getu – heldur einnig að samfélagið missir af krafti þeirra. Fátækt brýtur niður börn, ekki vegna þess að þau skorti hæfileika, heldur vegna þess að þau skortir tækifæri til að nýta þá.

Skólinn sem von og vettvangur jöfnunar
Menntakerfið gegnir lykilhlutverki í að jafna stöðu barna. En jafn aðgangur að skólum tryggir ekki sjálfkrafa jöfn tækifæri – því að mismunurinn liggur í aðstæðum barnsins utan skólans. Þegar börn mæta þreytt, svöng eða kvíðin í skólann vegna aðstæðna heima fyrir, er erfitt að læra, hlusta eða tengjast öðrum. Þá þurfa skólarnir að geta brugðist við – ekki með væntingum um að börnin lagist að kerfinu, heldur með sveigjanlegum stuðningi sem lagar kerfið að barninu.

Við verðum að hætta að líta á námsárangur sem persónulega ábyrgð barnsins og sjá í staðinn samfélagslegu ábyrgðina: að skapa aðstæður þar sem öll börn fá að njóta sín, ekki aðeins þau sem fæðast með meira í farteskinu.

Heilsa, öryggi og félagslegt traust
Fátækt skerðir einnig heilsu barna. Ónóg næring, langvarandi streita og óöruggar heimilisaðstæður valda líkamlegum og andlegum skaða. Börn í fátækt eru líklegri til að þróa með sér geðraskanir, hafa lakari líkamlega heilsu og þurfa meira inngrip síðar á lífsleiðinni. Ef við grípum ekki inn í snemma eru áhrifin oft djúpstæð og langvinn.

Börn þurfa líka öryggi – að vita að þau hafi heimili, að þau eigi til hnífs og skeiðar, að þau fái tíma með foreldrum sínum,og að þau tilheyri. Að missa traust á samfélaginu sem barn, getur rótfest sig sem skortur á trausti til sjálfs sín og annarra síðar meir. Þar með rýrnar félagsauður – þessi ósýnilega en mikilvæga uppspretta samkenndar og samheldni í samfélaginu.

Tómstundir og þátttaka – meira en skemmtun
Aðgengi að tómstundum, listum og íþróttum er ekki munaður – heldur nauðsyn. Þar læra börn að tjá sig, vinna með öðrum, takast á við áskoranir og finna eigin styrkleika. Börn sem standa utan slíkra vettvanga missa af tækifærum til að þróa með sér félagsfærni og sjálfsmynd. Við þurfum því að horfa á þátttöku barna í félagslegu lífi sem hluta af almennri velferð – ekki aukaatriði.

Samfélag sem gætir allra barna
Að skapa jöfn tækifæri fyrir börn er ekki góðgerðarmál – það er siðferðileg skylda og réttlætismál. Það er einnig forsenda þess að við byggjum samfélag þar sem hver einstaklingur fær að vaxa og blómstra. Þegar við gerum vel við börn sem búa við hvers konar skort – gerum við vel við samfélagið allt.
Því þegar við spyrjum okkur hvað gerir þjóð farsæla, þá ættum við ekki að mæla það í vergri landsframleiðslu – heldur í þeirri framtíð sem við búum börnum okkar. Þar liggur mælikvarði sannrar velferðar.