Aðalnámskrá í rústum? Týndur áratugur í íslenskum grunnskólum

26. nóvember 2025

Á síðasta áratug hafa íslenskir grunnskólar glímt við stöðugar áskoranir og árangur nemenda í alþjóðlegum samanburði, svo sem PISA-könnunum, hefur dalað. Þótt orsakir séu eflaust margþættar benda gögn afdráttarlaust í eina átt: Aðalnámskrá grunnskóla frá 2011/2013, sem kynnt var sem framsækin bylting í menntamálum, var í raun illa ígrunduð og vanbúin tilraun sem innleidd var með afgerandi stuðningsleysi af hálfu stjórnvalda. Afleiðingarnar eru óöryggi, aukið álag á kennara og ósamræmi milli skóla sem hefur bitnað á gæðum menntunar og námsárangri heillar kynslóðar.

Innleiðingin sem brást
Grundvallarforsenda fyrir árangursríkum breytingum í skólakerfi er markviss og vel studd innleiðing. Þar brugðust íslensk menntayfirvöld hrapallega. Í stað þess að leiða ferlið af festu upplifðu skólastjórnendur og kennarar að hinni nýju námskrá hefði verið „dembt“ eða „skellt“ á þá án nokkurrar aðstoðar eða leiðsagnar. Skólum var í raun ætlað að sjá um framhaldið hjálparlaust, þar sem allir glímdu við sömu erfiðleikana, „hver og einn í sínu horni“. Á meðan áströlsk yfirvöld buðu kennurum upp á vel skilgreind námskeið og fjárhagslegan stuðning við innleiðingu nýrrar námskrár á svipuðum tíma, var stuðningurinn hérlendis í skötulíki. Vefurinn namskra.is, sem átti að styðja við starfsþróun, hafði lítið fram að færa fyrir grunnskóla og formlegu innleiðingartímabili lauk vorið 2016 áður en nokkurt mat á árangri hafði farið fram. Þetta aðgerðaleysi skapaði umtalsverða óvissu og óöryggi hjá skólastjórnendum, kennurum, nemendum og foreldrum.

Flækjustig og óskýrleiki
Hugmyndafræði námskrárinnar var metnaðarfull og byggði á jákvæðum gildum eins og hæfnimiðuðu námi. Hins vegar voru ný lykilhugtök á borð við grunnþætti menntunar, lykilhæfni, hæfniviðmið og matsviðmið kynnt til sögunnar án nægjanlegra útskýringa eða samræmds skilnings. Niðurstaðan var sú að kennarar og stjórnendur höfðu „misgóðan skilning“ á þessum burðarásum námskrárinnar og töldu þá „flókna“, „háfleyga“ og of opna fyrir túlkun.

Þessi óskýrleiki leiddi til þess sem hefði átt að vera óhugsandi afleiðing nýrrar aðalnámskrár: gríðarlegt ósamræmi milli skóla og jafnvel milli kennara innan sama skóla. Hver skóli þurfti að „finna upp hjólið“ og túlka viðmiðin á sinn hátt. Þetta þýðir að nám og mat á því getur verið afar ólíkt eftir því í hvaða skóla nemandi er, sem grefur fullkomlega undan þeim tilgangi námskrár að tryggja jafnrétti til náms.

Námsmatið sem fór úrskeiðis
Skaðlegustu afleiðingar námskrárinnar má ef til vill sjá í þeirri upplausn sem varð í kringum námsmat. Róttæk breyting yfir í bókstafakerfi (A, B, C, D) án skýrra og mælanlegra viðmiða varð til þess að kennarar stóðu frammi fyrir óleysanlegum vanda. Hæfniviðmiðin voru mörg hver „óraunhæf“ og „illmælanleg“. Hvernig á einn kennari, hvað þá fimmtán, að meta á áreiðanlegan hátt hvort nemandi „geti gert sér grein fyrir hvernig hann nýtir styrkleika sína og hefur skýra sjálfsmynd“?

Þessi nálgun var svo misheppnuð að menntamálaráðuneytið neyddist til að falla frá því að meta lykilhæfni til lokaeinkunnar. Þessi stefnubreyting er skýrasta dæmið um hversu vanbúin námskráin var. Jafnvel eftir þessa breytingu ríkir enn óvissa. Sumir skólar reyna að umreikna bókstafina aftur í tölustafi, sem gengur þvert gegn hugmyndafræðinni. Mat er oft huglægt og foreldrar og nemendur skilja illa hvað býr að baki einkunnum. Þetta óvissuástand í námsmati, sem er kjarninn í endurgjöf til nemenda, hefur án efa haft neikvæð áhrif á námsárangur.

Áratugur óvissu er nóg
Þótt hugsunin á bak við Aðalnámskrá 2011/2013 hafi verið göfug, þá er ekki hægt að líta fram hjá þeim skaða sem misheppnuð innleiðing og of flókið innihald hafa valdið. Kennarar hafa upplifað aukið álag, óöryggi og skort á stuðningi. Nemendur og foreldrar hafa búið við óskýr viðmið og ósamræmi í námsmati. Þetta hefur skapað óstöðugt námsumhverfi á sama tíma og árangur íslenskra nemenda hefur farið hnignandi í alþjóðlegum samanburði.

Mennta- og menningarmálaráðuneytið viðurkenndi loks árið 2020 að innleiðingin hefði „ekki tekist sem skyldi“ og lagði fram aðgerðir til úrbóta. Það er skref í rétta átt, en það breytir ekki þeirri staðreynd að heill áratugur hefur farið í súginn við að lagfæra grundvallarmistök. Það er kominn tími til að staldra við, draga lærdóm af klúðrinu og tryggja að næsta kynslóð nemenda fái þá skýru, samræmdu og vel studdu menntastefnu sem hún á skilið. Annað væri óábyrgt.