Kennaramenntun í öngstræti: Frá metnaðarfullum kröfum til kennaraskorts
16. desember 2025
Íslenskt menntakerfi stendur á krossgötum. Um árabil hefur ríkt djúpstæð togstreita milli metnaðarfullra fræðikrafna í kennaranámi og hins krefjandi veruleika sem blasir við á vettvangi. Viðamestu kerfisbreytingar síðustu tveggja áratuga, sem ætlað var að auka veg og virðingu stéttarinnar, hafa því miður snúist upp í andhverfu sína. Afleiðingin er alvarleg nýliðunarkreppa og vaxandi kennaraskortur sem grefur undan skólastarfi. Til að snúa vörn í sókn verðum við að horfast í augu við að vandinn er ekki einungis fjárhagslegur heldur kerfislægur; hann ræðst af vanhugsuðu skipulagi og gjá á milli háskólasamfélagsins og skólastofunnar.
Draumurinn um meistaragráðuna og veruleikinn
Stefnumörkun ársins 2008 átti að verða lyftistöng fyrir íslenskt skólastarf. Með nýrri löggjöf var gerð sú krafa að kennarar á öllum skólastigum – frá leikskóla til framhaldsskóla – lykju fimm ára háskólanámi með meistaraprófi. Markmiðið var göfugt: Að styrkja fræðilegar stoðir og auka veg og virðingu stéttarinnar.
Raunveruleikinn varð hins vegar annar. Þegar Ríkisendurskoðun birti úttekt sína árið 2017 kom berlega í ljós að stjórnvöld hefðu vanmetið áhrif breytinganna á nýliðun. Á árunum 2009 til 2016 fækkaði skráðum nýnemum í kennaranám um helming. Þessi þróun hefur haft alvarlegar afleiðingar, sérstaklega í leikskólum landsins þar sem mönnun er víða í óefni. Þar manna menntaðir leikskólakennarar einungis um þriðjung stöðugilda, þvert á lagaleg viðmið. Vandinn er tvíþættur: Færri sækja námið og enn færri ljúka því á tilsettum tíma. Brottfall úr námi og starfi er staðreynd sem ekki verður litið fram hjá.
Gjáin milli fræða og vettvangs
Gagnrýni kennaranema á inntak hins lengda náms hefur verið beitt. Meginstefið er að námið sé of þungt í vöfum fræðilega og skorti nauðsynlega tengingu við veruleika skólastarfsins. Nemendur lýsa þrálátum endurtekningum milli námskeiða þar sem sama efnið er kennt aftur og aftur án dýpkunar sem vitnar um ákveðið skipulagsleysi innan háskólanna.
Enn alvarlegri er þó skortur á þjálfun í hagnýtri færni. Nýútskrifaðir kennarar koma oft út á vinnumarkaðinn vanbúnir til að takast á við bekkjarstjórnun, agavandamál, samskipti við foreldra og stuðning við börn með sérþarfir. Þeirra bíður það hlutskipti að læra af „tilraunum og mistökum“ á eigin skinni, oft án nauðsynlegrar leiðsagnar.
Nemendur hafa sjálfir bent á leið til úrbóta: Innleiðingu á „kandídatsári“. Hugmyndin felur í sér stóraukið vettvangsnám, til dæmis á fjórða ári, þar sem nemar starfa undir handleiðslu reyndra kennara. Slíkt fyrirkomulag myndi brúa bilið milli fræða og starfs — í anda hugmyndafræði John Dewey um að læra af reynslunni — og skila hæfara fagfólki út í skólana.
Breyttur heimur, óbreyttur stuðningur
Samhliða gagnrýni á menntunina tekur starfsumhverfið örum breytingum. Kennarar standa frammi fyrir vaxandi álagi, stórum nemendahópum og kröfum um einstaklingsmiðað nám sem oft reynist þrautin þyngri að uppfylla. Stafræna byltingin hefur jafnframt myndað gjá innan skólasamfélagsins; á meðan sumir nýta tæknina til fulls, upplifa aðrir vanmátt gagnvart tækni- og miðlalæsi nemenda sinna.
Önnur risavaxin áskorun eru lýðfræðilegar breytingar. Hlutfall nemenda af erlendum uppruna í grunnskólum hefur næstum tvöfaldast á fáum árum og nemur nú tæplega 30%. Þessi hópur stendur oft höllum fæti námslega og kallar á sérhæfða nálgun. Kennara skortir hins vegar oft bæði sérmenntun og stuðning til að mæta þessum veruleika, sem þyngir róðurinn enn frekar.
Raunsæi í stað kreddu – Leiðin fram á við
Stjórnvöld hafa brugðist við stöðunni með aðgerðum sem miða að auknum sveigjanleika. Innleiðing MT-gráðu (Master of Teaching) sem setur hagnýta kennslufræði í öndvegi á kostnað rannsóknarritgerða, felur í sér þegjandi viðurkenningu á því að fyrra fyrirkomulag hafi verið of fræðilegt. Þá hefur launað starfsnám á lokaári reynst mikilvæg hvatning til að laða nema fyrr að starfinu og sporna gegn brottfalli.
Þótt þessar aðgerðir séu nauðsynlegir „plástrar“ á blæðandi sár duga þær skammt ef rót vandans er ekki upprætt. Við verðum að horfast í augu við þá staðreynd að kennarastarfið nýtur hvorki þeirrar virðingar né kjara sem hæfa mikilvægi þess. Ungt fólk í dag velur sér starfsvettvang þar sem lífsgæði og starfsöryggi eru í fyrirrúmi.
Til að tryggja framtíð íslensks menntakerfis þarf meira en breytingar á inntaki háskólanáms. Skapa þarf starfsaðstæður þar sem fagmennska fær að njóta sín, þar sem nýliðum er tryggður öflugur stuðningur og laun endurspegla ábyrgð starfsins. Aðeins þannig byggjum við upp sterka stétt sem er í stakk búin til að mennta komandi kynslóðir. Menntun er fjárfesting, ekki kostnaður – og tími hálfkáks í málefnum kennaramenntunar er liðinn.
