Kvennabarátta síðustu áratuga og virðing fyrir starfi kennara

3. janúar 2026

Fyrsti kvennafrídagurinn á Íslandi var haldinn þann 24. október árið 1975. Eins og kunugt er lögðu konur niður störf þennan dag til að sýna fram á mikilvægi vinnuframlags síns í samfélaginu, bæði á vinnumarkaði og innan heimilisins. Um 90% kvenna á Íslandi tóku þátt í þessum aðgerðum, sem undirstrikaði mátt þeirra og áhrif í íslensku samfélagi.

Þessi merki atburður hefur leitað á mig og ég hef verið mjög hugsi síðustu misseri yfir stöðu kvenna á vinnumarkaði og þeirri virðingu sem þær njóta fyrir störf sín í dag. Það er sláandi að enn skuli staðan vera sú, rúmum fimm áratugum eftir kvennafrídaginn, að konur njóti ekki verðleika sinna í þeim störfum sem þær sinna í samfélaginu.

Virðingarleysi gagnvart kvennastéttum
Sú harða umræða sem skapaðist um kjarabaráttu kennara síðastliðið ár varpaði ljósi á þá stöðu sem enn ríkir varðandi virðingu og viðurkenningu á störfum sem einkum eru sinnt af konum. Í samfélögum víða um heim, þar á meðal á Íslandi, hefur lengi verið viðurkennt að launakjör í starfsstéttum þar sem konur eru í meirihluta, svo sem í kennslu, eru oft lægri en í öðrum sérfræðistörfum sem krefjast sambærilegrar menntunar. Að við séum ekki komin lengra í að leiðrétta þetta, þrátt fyrir áralanga og réttmæta baráttu, er dapurleg staðreynd.

Menntun til jafns við aðra sérfræðinga
Ástæðurnar fyrir þessu eru margþættar og tengjast bæði sögulegum og félagslegum þáttum. Á störf kennara, sérstaklega á leik- og grunnskólastigi, hefur lengi verið litið sem dæmigerð „kvennastörf“ og fullyrða má að þau hafi því ekki notið sömu virðingar og önnur sérfræðistörf. Þótt kennarar þurfi fimm ára háskólamenntun, líkt og margir aðrir sérfræðingar, endurspegla launakjör þeirra alls ekki þá menntun og færni sem starfið krefst. Þessi munur er vísbending um djúpstæð samfélagsleg viðhorf þar sem störf sem talin eru „kvenleg“ eru metin til minni peningalegra verðmæta.

Jafnrétti sem grunnur að heilbrigðu samfélagi
Kjaradeilur undanfarinna ára endurspegla ekki einungis ágreining um laun og starfskjör, heldur afhjúpa þær einnig viðhorf til jafnréttis og viðurkenningar á þeim starfsgreinum sem leggja ómetanlegan grunn að þróun samfélagsins. Við þurfum að spyrja okkur hvernig við viljum mæta og virða þá sem bera ábyrgð á menntun og þroska ungra einstaklinga.

Kennarar eiga ekki að þurfa að sætta sig við lakari kjör en aðrir sérfræðingar með sambærilega menntun. Réttlát launakjör og raunveruleg viðurkenning á mikilvægi þeirra eru lykilatriði í að byggja upp heilbrigt samfélag sem byggir á jafnrétti, velferð og virðingu. Þeir sem hafa haft sig mest í frammi við að tala niður til kennara og gaslýsa þá undanfarin misseri eru um leið að tala niður konur og þeirra ómetanlegu störf í þágu þjóðar. Skömmin er þeirra.