Okrið okkar: Þegar lífsnauðsynjar verða að féþúfu

7. febrúar 2026

Það er nöturleg staðreynd að á Íslandi er matur ekki lengur bara næring heldur orðinn einm helsti drifkraftur kerfisbundins okurs sem bitnar harðast á almenningi. Á meðan íslensk heimili reyna að ná endum saman í fordæmalausri verðbólgu sýna tölur úr kauphöllinni að neyð annarra er sannkallað góðæri fyrir suma. Það er kominn tími til að rjúfa þögnina um það hvernig matvörukeðjur, lífeyrissjóðir og sofandi eftirlitsaðilar viðhalda ástandi sem á sér enga hliðstæðu í nálægum löndum.

Hagnaður í skjóli verðbólgu
Á síðastliðnu ári hækkaði verð á mat og drykkjarvörum um 5,8%, sem er talsvert umfram almenna verðlagsþróun. Á sama tíma og almenningur er beðinn um að sýna „ábyrgð“ og halda aftur af launakröfum, blómstra stóru matvörukeðjurnar sem aldrei fyrr. Á meðan úrvalsvísitala kauphallarinnar (OMXI15) lækkaði um 1%, hækkaði gengi Haga um 23% og Festa um 19%.

Þetta eru ekki tilviljanir. Hagar hækkuðu afkomuspá sína um 600 milljónir króna nú í janúar og stefna í 18 milljarða króna hagnað á árinu. Framlegð fyrirtækisins jókst um rúm 24% á fyrstu níu mánuðum ársins. Þegar fyrirtæki auka hagnað sinn og framlegð svona gríðarlega á sama tíma og fólk stendur ráðþrota fyrir framan kæliborðin, þá er ekki um „innflutta verðbólgu“ að ræða. Þetta er hrein og klár græðgisverðbólga.

Gagnrýnislausir fjölmiðlar og blekkingarleikur
Það sem gerir stöðuna enn verri er hversu auðveldlega fjölmiðlar láta spila með sig. Nýlegt dæmi er fréttatilkynning frá Bónus þar sem þeir hreyktu sér af því að neytendur hefðu „sparað“ 300 milljónir króna vegna afsláttarherferðar þeirra. Í stað þess að rýna í tölurnar og spyrja hversu mikið verðið hafði verið hækkað fyrir afsláttinn, birtu miðlar á borð við Morgunblaðið og DV þessa „frétt“ nánast athugasemdalaust.

Við hljótum að spyrja: Hvers vegna er gagnrýnin blaðamennska fjarverandi þegar kemur að hagsmunum stórverslana? Svarið liggur því miður oft í auglýsingatölunum. Þegar stærstu auglýsendur landsins eiga í hlut virðist rannsóknarblaðamennskan víkja fyrir þægilegum endursögnum á fréttatilkynningum.

Ísland: Dýrasta matarkista Evrópu
Ef við lítum út fyrir landsteinana blasir fásinnan enn skýrar við. Matvælaverð á Íslandi er 62% hærra en meðaltalið í Evrópu. Jafnvel þegar tekið er tillit til hærra launastigs hér á landi sitjum við uppi með matvælaverð sem er 48% yfir meðaltali. Til samanburðar er Noregur, sem einnig býr við hátt launastig og flókna landfræðilega legu, aðeins 24% yfir meðaltalinu. Við erum að borga tvöfalt meira „álag“ en Norðmenn fyrir það eitt að búa á eyju. Það er engin rökrétt skýring á þessu önnur en skortur á raunverulegri samkeppni og kerfislægt okur.

Vítahringurinn og „inngróin okurkrafa“
Einn helsti bölvaldur íslensks efnahagslífs er samspil verðtryggingar og eignarhalds. Þegar matvöruverð hækkar, hækkar vísitalan. Þegar vísitalan hækkar, hækka húsnæðislán fólks sjálfkrafa. Þannig borgar almenningur tvöfalt fyrir hverja mjólkurfernu sem hækkar í verði.

Ofan á þetta bætist hlutverk lífeyrissjóðanna, sem eiga um tvo þriðju í bæði Högum og Festi. Sjóðirnir gera gríðarlega ávöxtunarkröfu — um 3,5% umfram verðbólgu. Þetta er það sem kalla má „inngróna okurkröfu“. Til að uppfylla þessa kröfu þurfa fyrirtækin að herða sultarólina hjá viðskiptavinum sínum sem eru á sama tíma sjóðfélagarnir sem eiga að heita eigendur fyrirtækjanna. OECD hefur margsinnis varað við þessu lárétta eignarhaldi þar sem stórir stofnanafjárfestar hafa hagsmuni af því að letja samkeppni til að verja hagnað í öllu eignasafninu.

Nóg komið: Uppgjör við kerfislægt rán
Okurmenningin á Íslandi er hvorki tilviljun né náttúrulögmál; hún er meðvituð pólitísk afurð kerfis sem er sérsniðið til að verja hagsmuni fjármagnseigenda á meðan almenningur er skilinn eftir í vörn. Við búum við hagkerfi sem verðlaunar fákeppni og refsar vinnandi fólki. Það er kominn tími til að við hættum að biðja um sanngirni og förum að krefjast þess að þessi vítahringur verði rofinn með róttækum aðgerðum.

Lágmarkskröfur samfélagsins ættu að vera þessar:

• Afnám verðtryggingar: Það er siðlaust að neytendur séu gerðir að tvöföldum fórnarlömbum; fyrst við kassann í matvöruversluninni og svo aftur þegar sömu verðhækkanir blása út húsnæðislánin þeirra.

• Siðferðislegt endurmat ávöxtunarkröfunnar: Lífeyrissjóðirnir verða að hætta að knýja fram skammtímagróða sem étur upp kaupmátt þeirra sömu sjóðsfélaga og þeir eiga að þjóna. Það er fásinna að rýra kjör fólks í dag til að lofa því hærri lífeyri á morgun.

• Brestur í eftirliti lagfærður: Við krefjumst raunverulegs inngrips í verðmyndun á matvörumarkaði. Markaður sem skilar metgróða í miðri kreppu er ekki virkur markaður – hann er bilaður og þarfnast tafarlausrar viðgerðar.

Íslenskur almenningur á ekki að vera tilraunadýr í græðgi fjármagnseiganda og lífeyrissjóðanna, né heldur mjólkurkýr fyrir kerfi sem nærist á eigin þegnum. Tími innantómra yfirlýsinga er liðinn. Ef stjórnvöld og hagsmunaaðilar grípa ekki til tafarlausra aðgerða núna, blasir við okkur samfélag sem hrynur undan eigin óréttlæti.