Ásbrú: Gullgæs ríkisins en myllusteinn Reykjanesbæjar?

27. janúar 2026

Í hjarta Suðurnesja liggur Ásbrú, svæði sem á sér enga hliðstæðu á Íslandi. Frá því að bandaríski herinn yfirgaf svæðið árið 2006 hefur þessi fyrrum herstöð verið vettvangur mikilla tækifæra en jafnframt vettvangur einhverra dýpstu hagsmunaátaka sem um getur milli ríkis og sveitarfélags. Þegar horft er á tölurnar og raunveruleikann á bak við glansmyndir skipulagsáætlana, blasir við óþægileg spurning: Er ríkisvaldið að misnota aðstöðu sína á kostnað íbúa Reykjanesbæjar?

Forsendubrestur í tvo áratugi
Deilurnar um Ásbrú eru ekki nýjar af nálinni. Strax árið 2010 lýsti bæjarráð Reykjanesbæjar yfir „forsendubresti“ vegna þess að ríkið innheimti þá þegar milljarða í tekjur af svæðinu á meðan bærinn stóð eftir með hundruð milljóna króna halla af rekstri þess.

Síðan þá hefur lítið breyst í grunninn. Ríkissjóður, í gegnum þróunarfélagið Kadeco, situr sem stærsti landeigandinn og innheimtir lóðaleigu og söluandvirði byggingarréttar. Á sama tíma hvílir öll þjónustuskylda — skólar, leikskólar, félagsþjónusta og íþróttamannvirki — að fullu á herðum Reykjanesbæjar.

Ósveigjanleiki í innviðamálum
Gagnrýna verður ríkisvaldið harðlega fyrir þann ósveigjanleika sem það sýnir þegar kemur að uppbyggingu nauðsynlegra innviða. Ríkið talar gjarnan um mikilvægi þess að leysa húsnæðisvanda Suðvesturhornsins með því að byggja þétt á Ásbrú. En þegar kemur að því að borga fyrir grunnskólann eða leikskólann sem þessir nýju íbúar þurfa, þá horfir ríkið í aðra átt.

Samningurinn frá október 2024 var kynntur sem tímamótasamningur. Þar skuldbindur Kadeco sig til að fjármagna „samfélagslega innviði“ eins og torg og almenningsrými. Þótt það sé skref í rétta átt, er það hjóm eitt miðað við þá milljarða sem þarf í skólabyggingar og íþróttamannvirki. Það er hrein ósvífni að ríkið hirði tæpar 150 milljónir króna í byggingarréttargjald fyrir einn afmarkaðan reit, líkt og gerðist á Suðurbrautarreit, en láti bæinn einan um að fjármagna göturnar og skólana sem fólkið þarf.

Þegar „betla“ þarf fyrir viðkvæma hópa
Ósveigjanleikinn nær einnig til viðkvæmustu hópanna. Dæmi frá haustinu 2025 sýna að Kadeco féllst ekki sjálfkrafa á að fella niður byggingarréttargjald vegna íbúða fyrir fatlað fólk. Sveitarfélagið þurfti að fara í sérstakar samningaviðræður til að fá afslátt. Að bærinn þurfi að „betla“ um afslætti hjá ríkisstofnun til að geta sinnt lögbundnum skyldum sínum gagnvart fötluðu fólki er til marks um kerfi sem er siðferðislega gallað.

Hættan á myndun gegnumstreymishverfis
Sérfræðingar í skipulagsmálum hafa ítrekað varað við þeirri stefnu ríkisins að þrýsta á hámarksþéttingu, þar sem allt að 95% íbúða eiga að vera í fjölbýli. Slík einsleitni er ávísun á það sem kalla mætti gegnumstreymishverfi. Með því að bjóða nánast eingöngu upp á litlar íbúðir og leiguhúsnæði er svæðið hannað sem tímabundinn viðkomustaður fremur en samfélag þar sem fólk festir rætur.

Fyrir Reykjanesbæ er þetta hættuleg þróun. Fólk flytur á Ásbrú á ákveðnu lífsskeiði, nýtir dýra innviði sveitarfélagsins á borð við skóla og félagsþjónustu, en flytur svo í önnur sveitarfélög þegar fjölskyldan stækkar og þörf verður á fjölbreyttara húsnæðisformi. Eftir situr Reykjanesbær með skuldsettar stofnanir en missir útsvarstekjurnar til nágrannanna. Á meðan ríkið neitar að afhenda landið eða gefa eftir lóðaleigutekjur er bærinn í raun að niðurgreiða húsnæðisuppbyggingu fyrir ríkissjóð á meðan eigin fjárhagsstaða er lögð að veði.

Er tími til kominn að segja stopp?
Við þessar aðstæður verður að varpa fram þeirri spurningu: Á Reykjanesbær hreinlega að stöðva alla frekari uppbyggingu á Ásbrú þar til ríkið afhendir landið eða tryggir fulla fjármögnun innviða?

Það er lögmæt krafa að íbúar í Reykjanesbæ beri ekki þyngri skuldabyrði vegna umsvifamikilla áætlana ríkisins á Ásbrú, á meðan ríkissjóður hirðir hverja krónu af sölu byggingarréttar. Sveitarfélaginu er ekki stætt á því að forgangsraða hagsmunum ríkisins á meðan þjónusta við núverandi íbúa rýrnar vegna fjárskorts.

Engin uppbygging án innviða
Ásbrú á að vera blómlegt hverfi. Það verður hins vegar aldrei sjálfbært á meðan ríkið hegðar sér eins og fjarstaddur leigusali. Ríkið getur ekki hirt leiguna en neitað um leið að taka þátt í uppbyggingu grunneininga samfélagsins.

Reykjanesbær á ekki að láta neyða sig í þá stöðu að hver ný íbúð á Ásbrú sé fjárhagslegur myllusteinn um háls sveitarfélagsins. Ef ríkisvaldið sýnir áfram sama ósveigjanleika, er eina rökrétta leiðin sú að stöðva allar framkvæmdir og krefjast þess að landið verði afhent þeim sem bera ábyrgðina á því: íbúum Reykjanesbæjar.