Neyðarástand í málefnum barna með fjölþættan vanda: Kerfislæg vanræksla og krafan um úrbætur

12. desember 2025

Staða málaflokks barna og ungmenna sem glíma við flókinn og fjölþættan vanda er komin á alvarlegt neyðarstig. Þrátt fyrir ítrekaðar aðvaranir ýmissa, þar á meðal umboðsmanns barna hefur vandi um 130 barna, sem þarfnast sérhæfðustu þjónustu landsins, fengið að magnast vegna kerfislægs ósamræmis og skorts á pólitískum vilja.

Afleiðingin er sú að foreldrar standa eftir bugaðir og börnin falla í djúpa gjá á milli heilbrigðis-, barnaverndar- og félagsþjónustu. Þetta ástand er ekki tilviljun, heldur bein afleiðing áralangrar vanrækslu sem krefst tafarlausra aðgerða.

Læst inni í kerfishólfum
Börn með fjölþættan vanda falla sjaldnast undir eina afmarkaða greiningu. Þau glíma jafnan við samspil alvarlegra þroskaraskana, geðraskana og hegðunarvanda, sem í mörgum tilfellum vindur upp á sig með vímuefnaneyslu. Íslenska kerfið hefur hingað til brugðist í því að veita þá þverfaglegu nálgun sem er forsenda bata.

Alvarlegasti þátturinn snýr þó að áfallasögu þessa hóps. Rannsóknir leiða í ljós að meirihluti þessara barna er í senn þolendur og gerendur ofbeldis. Mörg þeirra bera með sér þunga sögu áfalla, hafa valdið sjálfum sér skaða eða gert tilraunir til sjálfsvígs. Þegar loks er gripið inn í er vandinn oft orðinn svo djúpstæður að batahorfur hafa versnað til muna.

Þessi seina íhlutun má rekja beint til úrræðaleysis á fyrsta og öðru stigi þjónustunnar. Lokanir á lykilúrræðum, svo sem hluta úr sumri á Stuðlum eða tímabundnar lokanir vegna húsnæðisvanda, skapa hættulegt rof í þjónustu. Slíkt grefur undan árangri meðferðar og magnar vandann. Farsældarlögin, sem ætlað var að brúa bilið milli kerfa, hafa enn ekki tryggt þá samfelldu þjónustu sem nauðsynleg er, og misbrestur í framkvæmd milli sveitarfélaga grefur undan jafnræði.

Örmögnun foreldra sem finna sig í kerfislægri sjálfheldu
Kerfislægur vandi bitnar hvað harðast á foreldrum sem upplifa algjört úrræðaleysi. Þeir neyðast til að gerast upplýsingamiðlarar og eina virka taugaleiðin milli heilbrigðiskerfis, félagsþjónustu og skóla.

Í hvert sinn sem sótt er um nýtt úrræði þarf foreldri að sanna flókið eðli vanda barnsins upp á nýtt. Þegar ákvörðun um vistun utan heimilis er loks tekin er staða fjölskyldunnar oft orðin grafalvarleg og foreldrar komnir að fótum fram af örmögnun. Rannsóknir staðfesta að foreldrar fatlaðra barna eru í stóraukinni hættu á kulnun, auk þess sem langvarandi álag hefur neikvæð áhrif á systkini barnsins.

Frá uppgjöf ríkis til dýrkeyptrar útvistunar
Upphafleg markmið um þjónustu í nærumhverfi hafa ekki gengið eftir. Þvert á móti hafa stjórnvöld á síðustu árum dregið verulega úr eigin meðferðarúrræðum og lagt niður allt að 50 vistunarpláss á vegum ríkisins án þess að önnur kæmu í staðinn. Með þessari stjórnsýslulegu uppgjöf hefur ábyrgð og kostnaði verið velt yfir á sveitarfélögin.

Sveitarfélögin hafa í neyð sinni leitað til einkarekinna úrræða til að mæta brýnni þörf. Þetta fyrirkomulag hefur reynst hvorki faglega né fjárhagslega sjálfbært. Kostnaður vegna barna með fjölþættan vanda jókst úr 848 milljónum króna árið 2018 í rúmlega 2.200 milljónir króna árið 2021 – nær eingöngu vegna einkarekinna úrræða. Árlegur meðalkostnaður á hvert barn á þyngsta þjónustustigi nálgast nú 100 milljónir króna.

Með þessu hefur ríkið ekki einungis skorast undan lagalegri ábyrgð sinni á rekstri sérhæfðra stofnana, heldur stefnt velferð barnanna í tvísýnu. Sundurlaus þjónusta hefur leitt af sér hærri rekstrarkostnaður, ósamræmi í gæðum og þörf fyrir dýrari neyðarinngrip.

Viðsnúningur í kortunum: Boðaðar aðgerðir stjórnvalda
Eftir áratuga óvissu og áköll um úrbætur hafa stjórnvöld nú kynnt viðamiklar aðgerðir sem ætlað er að marka tímamót í þjónustu við þennan viðkvæma hóp. Kjarninn í nýjum áherslum er nýgert samkomulag milli ríkis og sveitarfélaga sem kveður á um að ríkið taki alfarið yfir ábyrgð, framkvæmd og fjármögnun á þyngstu þjónustunni, svokölluðu þriðja þjónustustigi.

Með þessu samkomulagi er viðurkennt að málaflokkurinn krefst sérhæfðrar þekkingar og samfelldrar nálgunar sem sveitarfélögin, hvert í sínu horni, hafa ekki burði til að veita. Áform stjórnvalda fela í sér:

• Miðlæga stýringu: Ríkið mun bera ábyrgð á rekstri sérhæfðra meðferðar- og vistunarúrræða, sem tryggir jafnræði óháð búsetu.

• Fjármögnun tryggð: Bundinn verður endir á þann kerfislæga ágreining um kostnaðarskiptingu sem hefur tafið nauðsynleg inngrip.

• Uppbyggingu innviða: Lögð verður áhersla á að byggja upp öflug opinber úrræði sem geta mætt flóknum vanda, í stað þess að treysta alfarið á dýr og sundurlaus neyðarúrræði.

Þessi stefnubreyting er í anda Farsældarlaganna og miðar að því að skapa heildstætt kerfi þar sem barnið er í öndvegi, en ekki kerfið sjálft. Verði þessum áformum hrint í framkvæmd af festu er loksins von um að stöðva þann vítahring sem fjölskyldur hafa verið fastar í.

Leiðrétting á kerfislægri vanrækslu
Það er ljóst að boðaðar aðgerðir marka stærstu stefnubreytingu í málaflokknum í langan tíma. Til að þessi breyting skili raunverulegum bótum er þó lykilatriði að þeim fjármunum sem ætlaðir eru málaflokknum sé varið í uppbyggingu fjölbreyttra og sérhæfðra úrræða sem byggja á gagnreyndri, áfallamiðaðri nálgun. Þjónustan má ekki einskorðast við „stjórnsýslulega vistun“ heldur verður hún að vera klínísk, mannúðleg og samþætt.

Takist stjórnvöldum að standa við þetta samkomulag og innleiða gæðaþjónustu um land allt, er von til þess að hægt verði að rétta hlut barna með fjölþættan vanda og fjölskyldna þeirra.

Framtíð barnanna þolir enga bið og ábyrgðin er skýr.
Stjórnvöld verða að snúa af braut vanrækslu og tryggja loks réttindi þessara viðkvæmustu barna samfélagsins.