Staða málaflokks barna og ungmenna sem glíma við flókinn og fjölþættan vanda er komin á alvarlegt neyðarstig. Þrátt fyrir ítrekaðar aðvaranir ýmissa, þar á meðal umboðsmanns barna hefur vandi um 130 barna, sem þarfnast sérhæfðustu þjónustu landsins, fengið að magnast vegna kerfislægs ósamræmis og skorts á pólitískum vilja.

Afleiðingin er sú að foreldrar standa eftir bugaðir og börnin falla í djúpa gjá á milli heilbrigðis-, barnaverndar- og félagsþjónustu. Þetta ástand er ekki tilviljun, heldur bein afleiðing áralangrar vanrækslu sem krefst tafarlausra aðgerða.

Í kringum árið 2012 varð áberandi og óútskýrð breyting á andlegri líðan ungmenna á Vesturlöndum. Á meðan almenn vellíðan hrundi, ruku tölur yfir kvíða, þunglyndi og sjálfsskaða upp á við. Þetta var ekki bundið við eitt land eða eina stétt; þetta var hnattrænn faraldur vanlíðunar.

Svarið liggur í vösum okkar. Á þessum árum færðist æska barna okkar úr raunheimum yfir í stafræna heima. Við fórum úr „leikvallaæsku“ yfir í „símaæsku“. Nú, rúmum áratug síðar, stöndum við frammi fyrir óhrekjanlegum gögnum. Niðurstaðan er skýr: Börn eru ekki tilbúin fyrir þann félagslega þrýsting og þau dópamínstýrðu reiknirit sem samfélagsmiðlar bjóða upp á. Það er kominn tími til að við drögum línu í sandinn, bönnum síma í grunnskólum og setjum lögboðið 16 ára aldurstakmark á samfélagsmiðla……..

Samfélagsgerðin á Íslandi hefur tekið stakkaskiptum á undanförnum árum. Fjölbreytileiki íslenskra grunnskóla hefur aukist hratt og veruleikinn í skólastofum landsins er annar en hann var fyrir aðeins áratug. Sífellt fleiri börn af erlendum uppruna setjast að hér á landi; sum leita skjóls undan stríði og ofsóknum, önnur flytja hingað með fjölskyldum sínum vegna atvinnutækifæra eða náms. Þessi breytti veruleiki er fagnaðarefni sem auðgar samfélag okkar en hann kallar jafnframt á skýr viðbrögð, faglega nálgun og raunhæf úrræði af hálfu skólakerfisins. Eitt mikilvægasta verkfærið sem við höfum til að mæta þessum áskorunum eru vel skipulagðar móttökudeildir.

Nýleg gögn úr rannsóknum á högum og líðan barna í Reykjanesbæ draga upp margslungna mynd af aðstæðum þeirra. Þau sýna samspil sterks félagslegs stuðnings og alvarlegra áskorana, sérstaklega þegar kemur að geðheilsu og áhættuhegðun. Þessi niðurstaða kallar á markvissar aðgerðir – til að tryggja að öll börn í bænum fái jöfn tækifæri til að þroskast og dafna, óháð uppruna eða félagslegri stöðu.

Þann 20. nóvember síðastliðinn var alþjóðlegur mannréttindadagur barna. Þetta er dagur sem gjarnan er nýttur til að fagna því að Ísland hafi lögfest Barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna og til að minna á að Ísland sé eitt besta land í heimi til að búa í. En fyrir þúsundir barna sem búa við skort, ofbeldi og kerfisbundið aðgerðaleysi eru yfirlýsingar sem þessar aðeins holur hljómur. Þessi börn eru skugginn í glansmyndinni.

Þrátt fyrir að Ísland teljist eitt ríkasta samfélag heims er veruleiki fjölda barna allt annar. Þau upplifa daglega að brotið sé á grundvallarréttindum þeirra. Það er ekki nóg að stjórnvöld setji lög á blað því ef þeim er ekki fylgt eftir með markvissum aðgerðum og fjármagni þá líða börnin okkar fyrir það. Krafa dagsins er sú að stjórnvöld hætti að líta undan og horfi í eigin barm þegar kemur að velferð barna.

Vorið 2021, þegar ég var á mínu fyrsta ári sem skólastjóri Háaleitisskóla á Ásbrú, varð mér ljóst að félagsmiðstöðvarstarfið í Reykjanesbæ þyrfti að einhverju leiti endurskoðunar við. Samkvæmt niðurstöðum rannsóknar fyrirtækisins Rannsóknar og Greiningar haustið 2020 kom m.a. í ljós að þátttaka barna og ungmenna í Ásbrúarhverfi í starfi Fjörheima, sem er miðlæg félagsmiðstöð í bænum, var töluvert minni en þátttaka barna og ungmenna úr öðrum hverfum bæjarins.

Nauðsynlegt var að grípa til tafarlausra aðgerða
Það var ljóst að við það yrði ekki unað. Það yrði að virkja börnin í Ásbrúarhverfi til þátttöku í skipulögðu félagsmiðstöðvarstarfi og með því rjúfa einangrun, efla félagsfærni og bæta líðan þeirra……………….

Að búa börnum sanngjarnan heim
Í hjarta hvers samfélags liggur siðferðileg skylda til að tryggja börnum jöfn tækifæri. Ekki fæðast öll börn með sömu spil á hendi, en það er hlutverk samfélagsins að búa svo um hnútana að uppruni, efnahagur eða félagsleg staða ráði ekki för um framtíð barnsins.

Ísland telur sig vera réttlátt og þróað samfélag. En raunveruleikinn sýnir að fjöldi barna hér á landi býr við fátækt og félagslegan skort sem dregur úr tækifærum þeirra til að þroskast og dafna í gegnum nám og leik. Þessi börn eru ekki bara tölur í skýrslum – þetta eru raunveruleg börn, með drauma, þrár og vonir sem þurfa skjól og stuðning til að dafna.

Áform stjórnvalda um að lögfesta heimild til að vista börn í brottfararstöð hafa vakið djúpar áhyggjur meðal mannréttindasamtaka. Frumvarpið, sem heimilar frelsissviptingu barna í allt að níu daga, væri fordæmalaust skref aftur á bak í íslenskum mannréttindum. Það myndi grafa undan þeirri sjálfsmynd Íslands sem mannúðlegs og réttláts samfélags.