Íslensk stjórnvöld hafa á síðustu árum rætt af miklum móð um mikilvægi STEM-greina (vísinda, tækni, verkfræði og stærðfræði) fyrir framtíð íslensks atvinnulífs. Í hátíðarræðum og stefnumótunarskjölum er lögð áhersla á nýsköpun, orkuskipti og fjórðu iðnbyltinguna. Samhliða þessu liggja fyrir metnaðarfullar atvinnu- og menntastefnur sem eiga að tryggja samkeppnishæfni þjóðarinnar á alþjóðlegum mörkuðum. En þrátt fyrir fögur fyrirheit blasir við bitur staðreynd sem við getum ekki lengur flúið: Íslenskt menntakerfi er ekki að skila því sem til er ætlast.

Þetta er ekki spurning um skort á hæfileikum eða áhuga íslenskra barna. Þetta er kerfislægur vandi. Við erum að horfa upp á vaxandi gjá á milli þeirrar færni sem atvinnulífið krefst og þess undirbúnings sem nemendur hljóta í skólakerfinu. Þessi gjá birtist í veikum undirbúningi fyrir framhaldsskóla, yfirhlaðnum námskrám og háu brottfalli í tæknigreinum á háskólastigi.

Það er áhugavert að fylgjast með því hvernig umræða mótast – ekki bara í orðum, heldur líka í því hvernig hlutir eru settir fram.

Stundum birtist það í litlum atriðum, eins og myndavali eða tón.

En undir liggur stærra mál.

Umræðan um Evrópumál og mögulega þjóðaratkvæðagreiðslu snýst í grunninn um þetta:

Eigum við að fá að taka ákvörðun sem þjóð um næstu skref?

Það ætti í raun ekki að vera umdeilt.

Við höfum áður staðið frammi fyrir svipuðum tímamótum – til dæmis með EES-samninginn. Þá voru efasemdir og áhyggjur en reynslan hefur að flestu leyti verið mjög jákvæð fyrir íslenskt samfélag og atvinnulíf.

Í dag stöndum við frammi fyrir nýjum spurningum:

– um vexti og lífskjör

– um samkeppni og tækifæri

– um stöðu Íslands í alþjóðlegu samhengi

Það er eðlilegt að fólk hafi mismunandi skoðanir á Evrópusambandinu.

En það ætti ekki að vera umdeilt að þjóðin fái að segja sitt álit.

Lýðræði snýst um traust.

Traust á því að fólk geti tekið upplýstar ákvarðanir um eigin framtíð.

Ég tel mikilvægt að við fáum það tækifæri.

Það er nöturleg staðreynd að á Íslandi er matur ekki lengur bara næring heldur orðinn einm helsti drifkraftur kerfisbundins okurs sem bitnar harðast á almenningi. Á meðan íslensk heimili reyna að ná endum saman í fordæmalausri verðbólgu sýna tölur úr kauphöllinni að neyð annarra er sannkallað góðæri fyrir suma. Það er kominn tími til að rjúfa þögnina um það hvernig matvörukeðjur, lífeyrissjóðir og sofandi eftirlitsaðilar viðhalda ástandi sem á sér enga hliðstæðu í nálægum löndum.

Hagnaður í skjóli verðbólgu
Á síðastliðnu ári hækkaði verð á mat og drykkjarvörum um 5,8%, sem er talsvert umfram almenna verðlagsþróun. Á sama tíma og almenningur er beðinn um að sýna „ábyrgð“ og halda aftur af launakröfum, blómstra stóru matvörukeðjurnar sem aldrei fyrr. Á meðan úrvalsvísitala kauphallarinnar (OMXI15) lækkaði um 1%, hækkaði gengi Haga um 23% og Festa um 19%.

Þetta eru ekki tilviljanir. Hagar hækkuðu afkomuspá sína um 600 milljónir króna nú í janúar og stefna í 18 milljarða króna hagnað á árinu. Framlegð fyrirtækisins jókst um rúm 24% á fyrstu níu mánuðum ársins. Þegar fyrirtæki auka hagnað sinn og framlegð svona gríðarlega á sama tíma og fólk stendur ráðþrota fyrir framan kæliborðin, þá er ekki um „innflutta verðbólgu“ að ræða. Þetta er hrein og klár græðgisverðbólga…………………..

Staða málaflokks barna og ungmenna sem glíma við flókinn og fjölþættan vanda er komin á alvarlegt neyðarstig. Þrátt fyrir ítrekaðar aðvaranir ýmissa, þar á meðal umboðsmanns barna hefur vandi um 130 barna, sem þarfnast sérhæfðustu þjónustu landsins, fengið að magnast vegna kerfislægs ósamræmis og skorts á pólitískum vilja.

Afleiðingin er sú að foreldrar standa eftir bugaðir og börnin falla í djúpa gjá á milli heilbrigðis-, barnaverndar- og félagsþjónustu. Þetta ástand er ekki tilviljun, heldur bein afleiðing áralangrar vanrækslu sem krefst tafarlausra aðgerða.

Í kringum árið 2012 varð áberandi og óútskýrð breyting á andlegri líðan ungmenna á Vesturlöndum. Á meðan almenn vellíðan hrundi, ruku tölur yfir kvíða, þunglyndi og sjálfsskaða upp á við. Þetta var ekki bundið við eitt land eða eina stétt; þetta var hnattrænn faraldur vanlíðunar.

Svarið liggur í vösum okkar. Á þessum árum færðist æska barna okkar úr raunheimum yfir í stafræna heima. Við fórum úr „leikvallaæsku“ yfir í „símaæsku“. Nú, rúmum áratug síðar, stöndum við frammi fyrir óhrekjanlegum gögnum. Niðurstaðan er skýr: Börn eru ekki tilbúin fyrir þann félagslega þrýsting og þau dópamínstýrðu reiknirit sem samfélagsmiðlar bjóða upp á. Það er kominn tími til að við drögum línu í sandinn, bönnum síma í grunnskólum og setjum lögboðið 16 ára aldurstakmark á samfélagsmiðla……..

Undanfarið hefur því verið haldið fram að opinberir starfsmenn geti „mætt í fimm daga og öðlast eins árs veikindarétt“. Slíkar fullyrðingar hljóma vel í fyrirsögn en standast illa nánari skoðun………………………

Fyrsti kvennafrídagurinn á Íslandi var haldinn þann 24. október árið 1975. Eins og kunugt er lögðu konur niður störf þennan dag til að sýna fram á mikilvægi vinnuframlags síns í samfélaginu, bæði á vinnumarkaði og innan heimilisins. Um 90% kvenna á Íslandi tóku þátt í þessum aðgerðum, sem undirstrikaði mátt þeirra og áhrif í íslensku samfélagi.

Þessi merki atburður hefur leitað á mig og ég hef verið mjög hugsi síðustu misseri yfir stöðu kvenna á vinnumarkaði og þeirri virðingu sem þær njóta fyrir störf sín í dag. Það er sláandi að enn skuli staðan vera sú, rúmum fimm áratugum eftir kvennafrídaginn, að konur njóti ekki verðleika sinna í þeim störfum sem þær sinna í samfélaginu.

Greinin var skrifuð í september 2025 og birtist nú hér (10. janúar 2026)
Nálgast má grein Sigurðar Kára hér: Facebook‍ ‍

Sigurður Kári Kristjánsson birti grein í Morgunblaðinu þann 6. ágúst 2025 þar sem hann færir rök gegn því að Ísland íhugi aðild að Evrópusambandinu (ESB). Málflutningur hans byggir á sögulegum samanburði við tímann eftir hrun, þeirri staðreynd að Ísland hafi náð vopnum sínum án aðildar og að lífskjör hér séu þegar með þeim bestu. Þegar rýnt er í þessi rök kemur í ljós að þau hvíla á þröngri og að hluta til rangri sýn á stöðu landsins. Það er brýnt að leiðrétta þetta sjónarhorn og benda á hvers vegna ESB-aðild er rökréttasta framtíðarleiðin.

Sögulegur samanburður er ekki framtíðarstefna
Meginrök Sigurðar Kára eru að Ísland hafi náð sér vel á strik eftir bankahrunið 2008 án þess að ganga í ESB. Þótt efnahagslífið hafi vissulega rétt úr kútnum, er villandi að nota þá niðurstöðu sem rök fyrir framtíðarstefnu. Hagkerfi Íslands hefur einkennst af krónutengdum sveiflum – ofhitnun, gengisfellingum og háum vöxtum. Þetta er ekki merki um stöðugleika heldur síendurtekið mynstur sem setur heimili og fyrirtæki í varnarstöðu. Að Ísland hafi „lifað af“ hrunið sannaði ekki styrk krónunnar, heldur þvert á móti: hún er brothættur gjaldmiðill sem gerir hagkerfið berskjaldað fyrir áföllum.