Hnignun námsárangurs á PISA prófinu: Spegill brotakennds menntakerfis?

Þegar mörg lítil mein verða að þjóðarvanda

16. desember 2025

Ísland hefur lengi baðað sig í dýrðarljóma norræna velferðarkerfisins og stært sig af skólakerfi sem á að vera frjálslynt, skapandi og öllum opið. Við höfum talið okkur trú um að við stöndum fremst meðal þjóða. En þegar tölurnar eru skoðaðar, þegar alþjóðlegur samanburður á borð við PISA er lagður á borðið, blasir við allt annar og dekkri veruleiki.

Niðurstöður PISA 2022 eru ekki bara „slæmar“; þær eru áfellisdómur. Íslenskir nemendur hafa dalað jafnt og þétt í lykilgreinum frá árinu 2003, einkum í lesskilningi og stærðfræði. Hnignunin er orðin kerfisbundin og dýpkar nú hraðar hér á landi en hjá nágrannaþjóðum okkar. Hvað veldur því að við erum að sigla menntakerfinu í strand? Svarið er hvorki einfalt né einhlítt. Það er samansafn af pólitísku aðgerðaleysi, misráðnum kerfisbreytingum og kennslufræðilegu stefnuleysi sem myndað hefur eitraðan kokteil fyrir íslenskt skólastarf.

Þegar stýritækjum menntakerfisins var kastað fyrir róða
Ein helsta orsökin er sú að gæði náms og kennslu í grunnskólum virðast vera í frjálsu falli. Breytingar á aðalnámskrá árið 2011 og nýtt námsmat árið 2016 voru innleidd með fögrum fyrirheitum og hugtökum eins og „hæfni“ og „sjálfbærni“. Vandamálið er að þessum hugtökum fylgdi enginn haldbær leiðarvísir. Kennarar voru skildir eftir úti á berangri, án skýrra tækja eða aðferða til að útfæra kröfurnar í verki.

Á sama tíma var dregið úr öllu aðhaldi. Samræmd lokapróf voru lögð niður í náttúruvísindum árið 2008 og í stærðfræði árið 2021. Með því var mikilvægustu stýritækjum kerfisins kastað fyrir róða. Við það skapaðist vissulega svigrúm, en það var svigrúm fyrir algjört ósamræmi og misvísandi nálganir milli skóla. Námsefnið hefur fylgt þessari þróun; í náttúruvísindum er einblínt á yfirborðslegan hugtakaskilning á meðan vísindaleg vinnubrögð og gagnrýnin hugsun – kjarninn í PISA-mælingum – sitja á hakanum. Þá hefur bókmenntum og dýpri textavinnu, sem er grundvöllur alls lesskilnings, verið ýtt til hliðar fyrir kennsluaðferðum sem virðast ekki ná til ungmenna í nútíma samfélagi.

Kennarastéttin á barmi kulnunar vegna agaleysis og stuðningsleysis
Kennarastéttin riðar til falls undan auknu álagi. Stéttin eldist hratt, nýliðun er ófullnægjandi og nýútskrifaðir kennarar eru oft illa búnir undir þann flókna veruleika sem tekur við. Kennarar mæta sívaxandi agaleysi, stækkandi bekkjardeildum og tilfinnanlegum skorti á sérfræðiaðstoð.

Það einkennir kerfið ákveðinn „losarabragur“; slakað hefur verið á kröfum um mætingu og hegðun og stoðkerfið er brotakennt. Það er ósanngjarnt að krefjast framúrskarandi árangurs af fagfólki sem sinnir daglegu björgunarstarfi fremur en faglegri uppbyggingu.

Goðsögnin um jöfn tækifæri
Alvarlegasta viðvörunarbjallan snýr þó að jöfnuði. Rannsóknir sýna að tengsl námsárangurs og efnahagslegs bakgrunns hafa styrkst verulega, sem þýðir í raun að „íslenski draumurinn“ um jöfn tækifæri er að bresta. Velgengni í námi ræðst í auknum mæli af stöðu foreldra; þeir sem búa við góðan hag spjara sig, á meðan hinir dragast aftur úr. Þessi grafalvarlega þróun grefur undan félagslegum hreyfanleika í velferðarsamfélaginu.

Þótt áhrifa COVID-19 gæti má ekki ofmeta þátt faraldursins. Hann var olía á þann eld sem þegar logaði. Faraldurinn hraðaði hnignun sem var hafin og afhjúpaði veikleika kerfis án viðnámsþróttar, ekki síst í uppbyggingargreinum á borð við stærðfræði.

Ekki bara tölur í Excel, heldur framtíð barna okkar
Niðurstöður PISA 2022 eru ekki tölfræðilegt frávik. Þær eru hávær viðvörunarbjalla. Íslenskt menntakerfi lítur vel út á glærum ráðstefnugesta en molnar niður í raunveruleikanum. Hnignunin er mannanna verk; afleiðing rangra ákvarðana, vanhugsaðra „umbóta“ og sofandaháttar stjórnvalda.

Við stöndum á krossgötum. Við þurfum að hætta að plástra sárið og ráðast í heildstæða endurskoðun á grunnstoðum kerfisins. Það þarf að efla kennaramenntun, skýra samfellu milli skólastiga og endurheimta faglegt stolt og aga í skólastarfi. Menntun er spegill samfélagsins. Ef við viljum búa í landi þar sem næsta kynslóð hefur raunveruleg tækifæri til að blómstra, verðum við að viðurkenna vandann og bregðast við strax. Þetta snýst ekki um tölur í Excel-skjali í París. Þetta snýst um framtíð barna okkar. Það er ekki val að laga þetta — það er skylda!